Aktuelno

Kad je Trebinje bilo tvrđava (2): Od kamenih stražara do čeličnih „čudovišta“

pahauer

Arhitektonika i namjena objekata fortifikacijskog sistema na području Trebinja (Festung Trebinje) u četiri decenije austrougarske uprave mijenjala se sa razvojem tehnologije i u kontekstu promjena geopolitičkih okolnosti.

Vrijeme je pred austrijsku vojnu inženjeriju donosilo uvijek nove izazove, a sve zamašniji projekti bečkoj kasi nove troškove, koji su na kraju višestruko premašili prvobitnu računicu.

Ratno ministarstvo 1882. godine obezbijedilo je po milion guldena za utvrđenja i vojne kasarne na području Hercegovine, da bi, ispostaviće se, samo gradnja tvrđave Strač i zamjenskog utvrđenja na Golom brdu po projekcijama trebali da koštaju više nego tada planirani vojni budžet za ovaj pogranični dio monarhije.

Prezentujući nedavno u Muzeju Hercegovine svoja višegodišnja istraživanja na temu „Trebinje – austrougarska tvrđava i garnizon 1878-1918“, naučni saradnik na Institutu za urbano i arhitektonsko nasljeđe Tehnološkog univerziteta u Gracu Folker Pahauer, govorio je i o razvoju fortifikacija i karakterističnim tipovima austrougarskih vojnih objekata na području Trebinja (Prvi dio članka možete pročitati OVDJE).

Kličanje

Trvđava na Kličanju (Werk I) tipičan je primjer arhitektonskog rješenja artiljerijske kule iz prve faze razvoja utvrđenja Trebinje.

Prva faza do 1884. godine je i najintenzivniji graditeljski zamah austrougarske vojne inženjerije na području Trebinja: tada po okolnim brdima „niču“ stražarnice i kule naoružane artiljerijom označene – od jedan do broja osam.

klicanj

„S lijeve strane objekta je platforma za artiljeriju, otvoren prostor širokog vidkruga za smještaj u to vrijeme dva topa kalibra 90 mm. Kula je bila prilično zatvorena sa frontalne strane: prednji i bočni zid štitili su zgrade za smještaj posade i imali su samo male otvore koji su služili kao puškarnice. Vrata i prozori su bili samo sa unutrašnje, dvorišne strane. Za odbranu iz blizine služila su i dva polukružna bočna elementa“, kaže Pahauer opisujući arhitektoniku kule na Kličanju, koja je grad štitila sa „unutrašnje“ sjeverozapadne strane.

Iako je ova kula izvorno imala dva topa 90 mm, skica iz 1914. godine pokazuje da su joj naknadno dodata još dva topa istog kalibra.

Kula je projektovana za smještaj jednog oficira i 45 vojnika, a situacija iz 1914. godine pokazuje da su tu tri oficira i 80 vojnika – mada mi nije jasno gdje su svi bili smješteni“.

Skica iz 1914. svjedoči i o ojačanjima elemenata za blisku borbu – oko kule su prepreke od  bodljikave žice i minskih polja.

Petrinja

Dragačiji tip artiljerijske kule je fortifikacija na brdu Petrinja (Werk VIII), nastala nadogradnjom stražarnice iz 1884. godine.

petrinja

Objektu su 1887-88. godine bočno dodate dvije artiljerijske platforme za smještaj pet topova kalibra 90 mm. (Fotografija je iz vremena prije dodavanje platformi – dok je Petrinja još bila stražara.)

Uporište na Golom brdu

Jedno od tri objekta sistema sagrađana u vrijeme Aneksione krize 1908/09. godine, uporište sa oznakom VIIa na Golom brdu (Stützpunkt VIIa) primjer je posve drugačijeg i modernijeg arhitektonskog rješenja.

Pahauer pojašnjava da nakon 1900. godine i objekti trebinjskog utvrđenja prate tipove fortifikacija kakvi su građani i u drugim dijelovima Austrougarske: nakon početne faze kada se objekti u Hercegovini projektuju za zaštitu i od „unutrašnjeg neprijatelja“ (pobuna stanovništva) u ovom periodu težište je na zaštiti od spoljnje prijetnje, tada Kraljevine Crne Gore na jugoistočnim granicama monarhije.

golo-brdo

Takođe, kod ovog tipa su sve funkcije utvrđenja bile odijeljene, što je bio odgovor na razvoj artiljerije: trebalo je sve elemente objekta razdvojiti kako bi se u slučaju artiljerijskog pogodka smanjila šteta od razaranja“, pojašnjava on.

Uporište je imalo zgrade za smještaj posade, od njih odvojeni artiljerijski dio – sa dvije haubice M99 kalibra 150mm i skloništem za municiju, te pozicije za pješadijsku blisku odbranu, koje su već tada bile opremljene mitraljezima (dva mitraljeza M1907 kalibra 8mm).

„Novina je i u konstruisanju objekata za smještaj jedinica u utvrđenju – obične krovove, poput onih na stambenim objektima, zamijenili su ravan betonski krov za čeličnom armaturom, koji je posadu štitio od granatiranja“, kaže austrijski predavač.

Strač

Najmoderniji objekat kompleksa, tvrđava Strač (u nekim dokumentima Srač) svojevrsno je remek – djelo austrijske vojne inženjerije na području Trebinja.

Pahauer kaže da je teško precizirati početak gradnje jer su prvi radovi da izgradnji pristupnih puteva i drugoj infrastrukturi za buduću građevinu započeti još 1910. godine, da bi dvije godine kasnije otpočeli i radovi na samom utvrđenju.

strac

Objekat za posadu projektovan je za smještaj 4 oficira i 175 vojnika. Iako nedovršena, tvrđava je bila je naoružana, kaže Pahauer  – dodajući da izvještaj iz ratne 1915. na Straču pominje 75 vojnika i jednog oficira.

Artiljerijski blok na centralnom dijelu tvrđave bio je opremljen sa dvije haubice (M09) kalibra 100 mm za dalekometnu paljbu i dva topa (M10) kalibra 60 mm za odbranu prilaznih tranšea.

haubica

„Haubice na su bile smještene u dvije pokretne čelične kupole, što je u to vrijeme bio najmodernije i najskuplji tip zaštite teškog naoružanje za tvrđave. Kupole su projektovane da podnose udare projektila i kalibra 305 mm“, pojašnjava Pahauer.

strac1

Dobro utvrđene pozicije za odbranu iz blizine nisu završene, osim u jednom slučaju, a prema projektu trebale su da budu opremljenje sa čak 24 mitraljeza (M07/12) kalibra 8 mm, koliko su ovog naoružanja u to vrijeme imale sve trebinjske kule zajedno.

„I u slučaju Strača funkcije utvrđenja – smještaj jedinica, artiljerija i odbrana iz blizine – bile su razdvojene, ali su svi elementi bili dobro zaštićeni masivnim blokovima sa čeličnom araturom. I svi su povezani podzemnim tunemila ili hodnicima koji su bili natkriveni dobro utvrđenim krovovima. Takođe, tvrđava je bila opasana masivnim tranšeima i krilnim elementima koji su im branili prilaz, dok je prilaze krilnim elementima štitila bodljikava žica“, ističe Pahauer.

Prema kalkulacijama iz 1914. godine, tvrđava Strač trebalo je da košta 1,4 miliona guldena, a kako ističe Pahauer – nije i najskuplji projekat austrijske vojne inženjerije planiran u sistemu utvrđenja Trebinje.

golo-brdo-nova

On je je publici predstavio i sačuvane nacrte novog utvrđenja na Golom brdu, koje je trebalo da zamijeni postojeću artiljerijsku kulu (Werk VII), a izgradnja bi austrijski vojni budžet koštala 1,45 miliona guldena.

Utvrđenje Trebinje (Festung Trebinje), sa 36 fortifikacija različitog tipa, a zajedno sa pratećom infrastrukturom – blizu 100 objekata vojne namjene, nastajao u četiri decenije austrougarske uprave – i pored njegove neslavne uloge u nesumnjivo zavojevačkoj politici dvojne monarhije prema ovim krajevima – danas je dio trebinjskog graditeljskog nasljeđa i svojina naše i budućih generacija.

Pahauer nema dilemu da se mnogi od tih objekata „mogu smatrati tehničkim i arhitektonskim spomenicima, a neki i istorijskim znamenitostima“.

Na koji se način ovaj graditeljski potencijal može staviti u funkciju naših aktuelnih razvojnih potreba – odgovore nisu nalazile prethodne, a po svemu sudeći nema ih ni sadašnja generacija Trebinjaca.

Sigurni smo samo u jedno: ove kule mogu poslužiti nečem mnogo boljem i višem – od besplatnog „rudnika“ oklesanog kamena, čelične armature i drugih građevinskih sirovina…

Rade Savić