Aktuelno

MITOVI koji nas grade i razgrađuju

Mitovi su u temeljima kulture svih naroda, njihova glavna funkcija poizilizi iz potrebe društva da ima svoj identitet, oni legitimišu socijalne institucije i praksu u jednoj zajednici i važan su element društvene kohezije.

Ovo je na večerašnjem panelu „Mit, nacija, crkva, država“ u okviru šestog godišnjeg skupa „Teologija u javnoj sferi“ kazao prof. dr Srđan Šljukić sa Filozofskog fakulteta u Novom Sadu.

Iako je irelevantna njihova istorijska tačnost – zbog čega se danas u javnom prostoru, iz neznanja ili potrebe, često redukuju na prazne priče, izmišljotine ili izlive maštarija – mitovi su, smatra Šljukić, nezamjenjivi kao prenosioci vrijednosti.

Međutim, napominje on, u našem javnom diskursu o nebeskoj Srbiji i kosovskom zavjetu, kao ključnom identitetsko-konstruktivnom mitu srpske nacije – često se govori posprdno, a mitovima se – kao izmišljotinama koje su nadahnjivale zaraćene strane – posebno rđava uloga  dodjeljuje u ratovima 90-tih godina prošlog vijeka.

Pritom, mitomanija se po pravilu pripisuje drugim narodima pri čemu se zaboravlja na mitove u vlastitim socijalnim i kulturnim temeljima, kao što su i „potkopavanja“ tuđih mitova, upravo iz svijesti o njihovoj konstruktivnoj i kohezionoj ulozi – jedan od vidova specijalnog rata.

„One nacije koje ne vode računa o svojim mitskim tvorevina i misle da ih se mogu tek tako riješiti – one zapravo kopaju same sebi grob. I kod naših političara čujemo ta treba da zaboravimo nebesku a okrenemo se zemaljskoj Srbiji, a bez nebeske Srbije – ni one zemaljske neće biti“, zaključio je Šljukić, dodajući da upravo narodi čije je konstitutivni mit onaj o vlastitoj izuzetnosti – imaju i najviše šanse za opstanak.

„Ni mitotvorni duh nije uvijek nevin“

Koliko je osnovana potreba za mitom –  kao proizvod svijesti o opasnosti koje u sebi sadrži ovaj fenomen, postoji i potreba samoodbrane od mita, kroz kritičko preipitivanje njegovih manipulativnih momenata – smatra prof. dr Bogoljub Šijaković, sa Bogoslovskog fakulteta u Beogradu.

Toj kategoriji pripadaju i pragmatski, politički mitovi, koje možemo nazvati i lažnim vijestima, a laž u javnoj sferi i kolektivnom političkom ambijentu – napominje Šijaković –  destruiše čitavo društvo.

„Mit ima u sebi pretenziju i da bude apsolutna istina i da zamijeni znanje. Ili da zamijeni pozitivno pravo, pa će neka instancija opravdana mitom određivati šta je pravo, što nas nužno u socijalnom kontekstu součava sa despotizmom. Problem je i kada logos hoće da zauzme tron mita – kao što je slučaj sa naučnom racionalnošću, koja tako postaje zaseban mit, od kojeg takođe treba da se odbranimo – jer redukuje razum na pragmatički instrumentalni um, pa imamo taj problem da svašta znamo a neznamo šta treba da činimo“, napomenuo je Šijaković.

Čovjek je čovjeku – vuk ili Bog?

Tvrdnjom da je „čovjek čovjeku vuk“, Tomas Hobs u „Levijatanu“, temeljenom političkom spisu savremene političke filozofije i prakse, suočava nas sa bolnim uvidom – da je čovjek po prirodi samoživo, narcisoidno i egoistično biće, kojim vladaju strasti i nagoni i koji život u zajednici može da zasniva samo na osnovama unutrašnjeg društvenog dogovora.

Svojim misaonim eksperimentom o porijeklu institucija i države – napominje prof. dr Dušan  Krcunović sa Filozofskog fakulteta Univerziteta Crne Gore – Hobs je upravo stvorio novi mit o čovjeku, čiji je zadatak bio da potisne veliki biblijski mit o njegovom božanskom porijeklu i ljudskoj zajednici koja je plod te čovjekove bogolikosti.

„Ljudski društvo, kolektivni život otuda je, ako taj misaoni eksepriment ili mit i dalje teče – plod društvenog ugovora, konvencije, koja može da se mijenja shodno prilikama – pri čemu upravo konvencija uspostavlja i religijske, estetičke i etičke vrijednosti. Kao posljedica tog mita, možemo lako doći do teze da je prirodno pravo – ustvari pravo jačeg“, pojasnio je Krcunović.

Rade Savić