Sidranova nova paradigma

Sem u anahronim idealističkim teorijama, država ne postoji pre lјudi, i mimo lјudi koji je čine, i ne može biti starija od njih…

kecmanovic
Reci mi koji novembarski praznik slaviš, pa ću ti reći ko si! To je jedno od test pitanja po kojima se prepoznaju pripadnici tri naroda u BiH. Bošnjaci slave Dan republike (25. 11), Srbi – Dan Dejtona (21. 11), Hrvati ni jedno ni drugo.
Bošnjaci zapravo slave komunistički ZAVNOBiH, iako su na izborima 1990. listom glasali za Alijinu versko-nacionalni SDA, a ne za reformisanu komunističku partiju Nijaza Durakovića, te su tako otpisali socijalistički poredak. Zašto? Zato što im je socijalistička vlast bez nacionalne borbe priznala naciju. Kao i zato što je ta ista vlast Ustavom iz 1974. federalnoj BiH dala atribute republičke državnosti na koje se „međunarodna zajednica” pozvala priznajući BiH kao državu.
Srbi slave Dejtonski sporazum, iako su upravo ovim međunarodnim sporazumom prihvatili državnu granicu sa maticom, izgubili 26 odsto od teritorije BiH koju su kontrolisali do pred kraj rata, te kao pobednici spali da ravnopravno pregovaraju sa poraženima. Zašto? Zato što je u Dejtonu, nakon tri i po godine građanskog rata, muslimanska vlast u Sarajevu izgubila legalitet i legitimitet da predstavlјa celu BiH i sva tri naroda, a Republika Srpska priznata kao jedan od ravnopravnih subjekata u pregovorima o budućnosti zajedničke države.
Paradoksalno je odricanje Srba od 25. novembra kao svog praznika, jer je BiH, kao federalna jedinica SFRJ, stvorena pre svega borbom srpskog naroda, koji je izrazito dominirao u partizanskom pokretu. Kao i zato što formula ZAVNOBiH-a da „BiH nije ni srpska, ni hrvatska, ni muslimanska, a jeste i srpska, i hrvatska i muslimanska” garantovala ravnopravnost sva tri konstitutivna naroda. I afirmisala pravo svakog od njih da se slobodno samoorganizuje na delu BiH teritorije, te osporavala pravo bilo kom da uzurpira celu BiH.
Ne manji paradoks predstavlјa činjenica da se upravo Bošnjaci, koji se zalažu za unitarnu i centralizovanu BiH pozivaju na formulu „ni, ni, ni, odnosno i, i, i”. To je povodom ovogodišnjeg Dana republike u intervjuu listu „Dnevni avaz” prvi među Bošnjacima uočio Abdulah Sidran. „Danas, 71. godinu poslije zasjedanja u Mrkonjiću, i sa iskustvom dvostruke agresije iz devedesetih godina, ta je formula, po svemu sudeći potrošila svoj povijesni potencijal.”
Najveći živi bošnjački pesnik, šire poznat kao Kusturičin scenarista, javno je upozorio da je formula ZAVNOBiH-a „tri puta ni – tri puta i”, sa bošnjačkog stanovišta nefunkcionalna. Ali, njegov argument da je „dvostruka agresija povijesno potrošila ovu paradigmu” nikako ne stoji. Ako Sidran misli na „spolјnu agresiju Srbije i Hrvatske”, onda to nema veze sa internim odnosima tri konstitutivna naroda u BiH. Ako pak misli na unutrašnje sukobe Srba, Hrvata i Muslimana u BiH, onda se to ne zove agresija nego građanski rat. U nekim inostranim analizama rata 1992–1995. u BiH piše da je započeo kao spolјna agresija, a nastavio se i završio kao građanski rat. Ali danas više niko u naučnoj literaturi ne osporava činjenicu da je to bio pre svega građanski rat sa tri nacionalna aktera.
„Moramo tražiti novu paradigmu koja neće govoriti o vlasništvu nad zemlјom i etnonacionalnim grupacijama kao nosiocima vlasništva”, kaže još Sidran.Ali ne kaže koja bi to nova paradigma trebalo da bude. Određuje je samo negativno, a ne i pozitivno. Smeta mu što BiH, prema ZAVNOBiH-u, pripada trima konstitutivnim narodima i, kao i većina njegovih sunarodnika, reći će da bi trebalo da pripada svim građanima. A to, po sistemu jedan čovek – jedan glas, znači: najbrojnijem, bošnjačkom.
Da bi „bošnjačko” zabašurio, Sidran će poetski: „Bosna je starija od svakoga svoga naroda, pripada onima koji pripadaju njoj, svjesni da joj nisu gospodari ni vlasnici, nego privremeni korisnici i sluge, u svetoj obavezi da je zdravu i čitavu proslijede generacijama koje dolaze.”
Ali, sem u anahronim idealističkim teorijama, država ne postoji pre lјudi, i mimo lјudi koji je čine, i ne može biti starija od njih.Kralјevina Bosna, kao najranije poznata samostalna država na ovom tlu, pominje se u srednjem veku, a nestala je osmanskom okupacijom da bi posle pola milenijuma vaskrsnula u Dejtonskom sporazumu, i to baš po formuli ZAVNOBiH-a. Pesnička figura da „Bosna pripada onima koji pripadaju njoj” nije u koliziji ni sa Danom republike, ni sa Danom Dejtona, ni sa osećanjima savremenika. I Srbi i Hrvati pripadaju BiH, ali posredstvom njenih relativno samostalnih Republike Srpske i Herceg-Bosne. A Srpska i treći entitet, zajedno sa sa bošnjačkim kantonima, u prostom zbiru čine BiH koja pripada njima.
Izvan i iznad toga nema Bosne, pa ni bosanskih praznika. A Sidran ne bi trebalo da brine da Srbi i Hrvati, baš kao i Bošnjaci, entitete i kantone koje većinom nastanjuju i njima upravlјaju, pa samim tim i BiH, „neće sačuvati zdrave i čitave za buduće generacije”.

Nenad Kecmanović /Politika