Dok svakodnevno sa “malog ekrana” slušamo vijesti iz Beograda i informišemo se kako napreduju radovi u “Beogradu na vodi”, mega projektu koji će, prema tamošnjim medijima, u skorijoj budućnosti potpuno promijeniti izgled srpske prestonice, mi, ovdje u Trebinju, moramo podsjetiti javnost na našeg sugrađanina Rista Paranosa. Iz jednog jedinog razloga. Risto Paranos je, između ostalog, sa drugim bogatim trgovcima 19. vijeka učestvovao u izgradnji velelepnih građevina Savamale, baš tog dijela Beograda koji se sad mijenja, a koji je odolio zubu vremena.

A kako je Risto Paranos od Starog Slanog pored Trebinja, gdje je rođen (pretpostavlja se) 1812. ili 1813. godine, izrastao u bogatog beogradskog trgovca suvim šljivama i diplomatu?! Razvoj glavnog grada Srbije u mnogome se vezuje za trgovačku branšu. Naročito od sredine 19. vijeka pa do Prvog svjetskog rata. Brojni istorijski izvori to vrijeme vezuju za trgovinu Đorđa Vuča, braće Krsmanović, Konstantina Antule...., ali i Rista Paranosa.

Istražujući životni put našeg sugrađanina pronalazimo zanimljive detalje. Dakle, Risto Paranos je kao mladić sa svojih 16 godina otišao od roditelja u Sarajevo. Tamo je, prema ranijem dogovoru, učio zanat kod nekog ćurčije. Šest godina je učio i radio u Sarajevu. Međutim, gazda mu je umro pa je Risto nastavio da vodi brigu o pokojnikovoj familiji. Tih dana polako se okreće i ka trgovini koja je bila „skopčana sa torbarenjem“. Jedne prilike dok je zbog trgovačkih veza boravio u Dubrovniku, upoznao je Nikolu Nika Krsmanovića, brčanskog trgovca. Bilo mu je tada 25 godina. Iskusni trgovac Krsmanović, prepoznao je u Ristu poštenje, ali i „nos“ za biznis i pozvao ga kod sebe u službu. Paranos je prihvatio poziv i iz Sarajeva se preselio u Brčko. U to vrijeme, u Brčkom, hadži Mićo Krsmanović važio je za najbogatijeg i najumješnijeg trgovca. Imao je sinove Jova, Nikolu i Rista te kćer Vasiliju. Upravo će se Risto Paranos „zagledati“ u Vasiliju i postati zet Krsmanovića. U tom braku Paranosi dobijaju sinove Milana, Sima i Rista (ime dobija po ocu, op. aut.) te kćer Koku. Braća Krsmanović i Risto Paranos rade zajedno. U Brčkom su se bavili izvozom suvih šljiva i stoke, a imali su i veliku kolonijalnu radnju za koju su robu dobavljali preko Trsta.

Preko svojih ljudi su do 1858. godine održavali stalne veze sa Beogradom, kada su i riješili da se stalno presele u taj grad. Ostala je legenda da su u Beograd doplovili lađom i donijeli puno bure dukata.

Cilj im je bio proširiti posao. Ortaci Paranos i Krsmanovići bili su među prvima koji su, 1858. godine, pokrenuli uzgoj i trgovinu suve šljive. Tih godina podižu mnoge šljivike, suše i sortiraju šljive u šabačkom, podrinjskom i valjevskom kraju, prvo za sopstvene potrebe, a kasnije ih izvoze u Ameriku i mnoge evropske zemlje. To im nije bio jedini posao. Izvozili su i pšenicu i krzno divljači. Šljive su preko Trsta izvozili u Ameriku, a kože odvozili do Njemačke. Posebno su obratili pažnju na šabački kraj koji je u to vrijeme bio najveći izvoznik suve šljive u Evropu. Govorilo se u narodu „Lako je Beogradu dok mu je Šabac glava“.

Savamala, nekad

Može se reći da im je posao išao dobro, jer već krajem te 1858. godine kupuju magaze na mjestu današnje Željezničke stanice i Savskog šetališta ka pristaništu, dakle u Savamali. Bure dukata sa kojim su došli brzo se umnožilo.

Krsmanovići i Paranos imali su mnoge veoma odane pomagače u članovima svoje familije.

U listu „Težak“ iz 1884. godine nalazimo isječak:

„Naročito moramo pohvalno pomenuti pokojnoga Ristu Krsmanovića koji je vanredno bistrim pogledom, neumornim putovanjem kroz skoro sve balkanske zemlje, vatao konce zajedničkoj trgovini svoje kuće, i potpomagao da se ova unapredi. Krsmanovići i Paranos su svakome, s kim su posla imali, pomagali, da u njihovoj dobiti i svoje koristi nađe, tekli sebi i dozvoljavali tekovinu ostalima; i tako su odista pomagali i unapređivali blagostanje čitavih krajeva. To se zove prava i pozitivna trgovina, koju je naš narod od vajkada i poštovao i koju i danas poštuje, odvajajući sve ostalo u pojam čivitarenja i ćivotarije, koje strogo uzev i nije prava no negativna trgovina“.

Bio je to period kad je Beograd bio podijeljen na tri varoši. Njemačka varoš zahvatala je dio oko Dorćola. Srpska varoš nalazila se oko Saborne crkve i Kosančićevog venca. Treća, Nova varoš (kasnije Savamala) razvila se na savskoj padini, između današnjih ulica Kralja Milana, Kneza Miloša, Nemanjine i Karađorđeve. Okosnica je bila duž Karađorđeve, Gavrila Principa i Sarajevske ulice. U Novoj varoši je prema popisu iz 1733. godine postojalo oko 90 kuća i živjelo je oko 800 stanovnika, pretežno Srba, Jermena, Grka i Jevreja. Bavili su se trgovinom i zanatstvom pa je bilo kovača, sabljara, kazandžija, ali i abadžija (krojača), ćurčija (kožara), berbera ... Imućniji podižu zgrade na sprat, dok siromašniji grade prizemne kuće. Upravo na ovom prostoru i junak naše priče, Risto Paranos, širi svoj imetak.

Početkom šezdesetih godina 19. vijeka Risto Paranos shvata da pristojnu zaradu može ostvariti izgradnjom konačišta i hotela. Tako, prvo kupuje plac na ćošku današnje Travničke i Karađorđeve ulice, naspram Kovačevog hana.  Već 1860. godine ovdje niče novi hotel, izgrađen u evropskom stilu i po evropskim standardima, koji je svojim izgledom odskakao od orijentalne Savamale. Ime je dobio po zavičaju najredovnijih gostiju i samog vlasnika - Hotel "Bosna". Hotel je važio za čist i uredan. Bio je mjesto okupljanja bogatijih trgovaca, većinom iz Bosne, koji su Savom spuštali svoje tovare do Beograda. Hroničar tog vremena, Dimitrije C. Đorđević, zapisao je da je u prizemlju bila i dobra kafana u kojoj su s večeri nastupale pjevačice Mala Mara i Garava Julka. Samo 15-ak godina kasnije hotel „Bosnu“ Paranos potpuno mijenja i usklađuje sa zahtjevima novog vremena, angažujući kao projektanta poznatog arhitektu Aleksandra Bugarskog.

Uskoro, Risto Paranos kupuje i Kovačev han. Pretpostavlja se da je han izgrađen 1834. godine, a da ga je Risto otkupio 1865. godine. Već 1867. godine, izvršio je njegovu dogradnju i renovirao kafanu. Han je promijenio ime u „Paranosov“ i narednih decenija predstavljao čitavu malu varoš za sebe, sa dućanima, kafanama, sobama za izdavanje, magazama i štalama. Bio je je to jedan od najvećih hanova u Beogradu i mjesto iz koga će 1912. godine nastati poznati beogradski hotel „Bristol“.

Hotel Bristol

Istovremeno, Hotel "Bosna" dobija na ugledu i postaje svojevrsna berza na kojoj su poslove sklapali veletrgovci sa svih strana. Dana, 1. januara 1895. godine ova funkcija hotela je ozvaničena, kada je u Svečanoj sali, na prvom spratu hotela, i zvanično počela sa radom Beogradska berza. Pored zainteresovanih trgovaca, svečanom otvaranju prisustvovali su visoki državni predstavnici i mitropolit beogradski Mihailo, koji je osveštao prostorije. Sve do izgradnje nove zgrade Berze, u sali koja je preimenovana u Berzansku salu, svakog dana će se održavati berzanski sastanci.

Centar Savamale bio je Mali pijac. Mali pijac se nalazio tik uz hotel „Bristol“. Na njemu su se okupljali trgovci sa svih strana i veoma dugo je bio sinonim za sveukupnu beogradsku trgovinu. Uz Mali pijac, prema Savi, bilo je imanje braće Krsmanović i Rista Paranosa.

Trgovačka slava i imetak braće Krsmanović i Paranosa se posebno uvećava zahvaljujući izvozu šljiva. Godine 1872. odlučuju da razdvoje posao. Ubrzo, 1875. godine Risto Paranos umire od zapaljenja pluća. U poslu ga nasljeđuju sinovi Risto i Milan, koji nisu bili ništa manje uspješni u poslu. Jedino se to ne može reći za trećeg sina Sima. O njegovom životu je sačuvano vrlo malo detalja. Oprobao  se u očevom poslu, ali je 1880. godine propao na „špekulaciji sa šljivama“.

Mnogo više se zna o životu i radu druge dvojice sinova. Časopis „Težak“, u izdanju od 1. oktobra 1884. godine, donosi tekst pod nazivom „Muževi zaslužni“. Iz teksta saznajemo dosta detalja o znanju i umijeću mlađanog Rista Paranosa (sina). U tom tekstu sin Risto daje osvrt na „šljivarsku“ situaciju u Srbiji.

„Srbija izobiluje šljivama. Sem Timočke krajine i novih krajeva, u svima ostalim okruzima, nema kuće seoske, oko koje ne bi bilo bar po neka stotina šljivovih drveta. Naši šljivaci daju izvanredno ukusan rod. Bilo sveža za jelo, bilo izrađena kao rakija, naša šljiva odnosno šljivovica bila je od vajkada čuvena i na glasu. A kad je pažljivo osušena naša šljiva, može se uporediti sa najodličnijom šljivom Francuskom. Mi, i ako imamo po ukupnoj količini voća u izobilju i po priznatoj kakvoći izvanredno dobrog i ukusnog, ipak niti smo ga upotrebljavali u onoj meri, u kojoj bi mogli niti nam je donosilo one mlogovrsne koristi, koje bi trebalo. Voće u nas, i onde gde se bolje gaji i više upotrebljuje, troši se posve nejednako. U vreme berbe ima ga izobilno, a ako ga potražite preko zime ili s proleća mučno ćete u koga za lek naći po koju krušku ili jabuku, i ako se zna, da ima toliko sorti, koje se lako mogu do drugog roda očuvati“.

Takođe, saznajemo da je od 1870. godine kad je izvezeno tačno 863.217 kilograma suvih šljiva, do 1882. godine ta cifra porasla na 25,887.758 kilograma. Izvoz je išao za Austro-Ugarsku, Njemačku, Ameriku, i Švajcarsku. Dakle krajem 19. vijeka suve šljive mahom idu u Njujork, u Kaliforniju, a u Evropi u Antverpen, Brisel i Gent.

„U Njemačku idu više nego u Rusiju, jer u Njemačkoj hoće i sirotinja da ih troši, a u Rusiji sirotinja ih ne traži, a bogaština hoće samo Francuske šljive“.

I istog teksta saznajemo, da je prethodnih godina, izvoz najvećim dijelom išao preko Budimpešte, a da se već okreće drugim pravcem preko Siska. „Troškovi oko prenosa suvih šljiva od Beograda preko Trsta do Njujorka u Americi, po računu kuće Paranosove ne iznose više od 14—15 dinara od metričke cente, a trošak preko Budimpešte i Hamburga, kao i naknada u senzariji, kurou i drugim sitnim troškovima tolikih posredničkih ruku, — što se ne može izbeći, kad izvoz taj pravac uzme, bez ovake sumnje mora izneti daleko više. Šljiva je pakovana u burad od pet akova, pa slata vodom do Siska, a odatle vozom...“ Srbija je 1867. godine za šljivu uzela 12 miliona zlatnih dinara.

Krajem septembra 1897. godine, Vlada formira komisiju koja treba da ocijeni konstrukciju i rad nove sušnice, podignute pri Školi za Vinodelje i voćarstvo. Tri mjeseca kasnije i Ministarstvo Narodne privrede traži da se radi na racionalnom sušenju šljiva te formira komisiju za pregled sušnica u Topčideru. U komisiju, kao vrsnog znalca, oba puta pozivaju Rista Paranosa.

I treći Ristov sin, Milan zvani Đedo, je naslijedio očev dar za trgovinu. Milan je završio Trgovačku akademiju u Lajpcigu. Godine 1885. učestvovao je u srpsko-bugarskom ratu kao konjički potporučnik, gdje je bio i ranjen, a tada su mu i promrzle noge zbog čega je gotovo cijelog vijeka bolovao. Do kraja života (1938. godine) bio je istaknuti srpski nacionalista. U Bosni, a naročito u Brčkom, gdje je najviše radio, razvijao je srpsku propagandu. Zbog toga je 1895. godine bio protjeran. Poslije sarajevskog atentata 1914. godine austrijske vlasti su ga uhapsile i bacile u tamnicu. Tom prilikom radnja i kuća su mu potpuno demolirane i opljačkane. Godine 1914. je interniran u Arad sa ostalim srpskim prvacima. Poslije rata Milan je konačno došao u Beograd. Kada je 1919. godine trebalo prijaviti ratnu štetu, Paranos je pred sudom izjavio: „Neka se ova naša država nazove Velika Srbija, pa ne tražim ništa".

Godine 1904. vlast je, da bi prosjekla Karađorđevu ulicu, morala da otkupi najveći dio Paranosovog imanja i da poruši han. Već 1910. godine na mjestu nekadašnjeg Paranosovog hana, na velikoj parceli – bloku, oivičenoj sa sve četiri strane ulicama, počeo je da se gradi hotel „Bristol“, koji se u literaturi navodi kao objekat na kome je „secesijska dekorativnost doživjela vrhunac“. U momentu kada je završen, 1912. godine hotelska zgrada je spadala među najreprezentativnija zdanja, a hotel među najluksuznije i najmodernije. Hotel je bio opremljen najsavremenijim bečkim namještajem tog vremena, a imao je 60 soba. Trajala je njegova slava sve do 1970-ih kada se polako gasi, a posjećivali su ga Rokfelerovi prvo otac 1930- ih pa sin Dejvid 1979. godine tokom Svjetskog zasjedanja bankara, .... zatim i kraljevske glave Engleske, strani oficiri na školovanju, Gari Kasparov, a u njemu je odsjedao i Vasa Pelagić… Prema urbanoj legendi, kada je Dejvid Rokfeler trebao da dođe na sastanak MMF-a u Beogradu, platio je uređenje tada zapuštenog hotela u kojem je boravio njegov otac i zakupio je čitav posljednji sprat. Inače, hotel „Bristol“ je 1987. godine zaštićen kao spomenik kulture.

Proizvodnja, trgovina i izvoz suvih šljiva u Srbiji ne jenjava ni u 20. vijeku. Paranosi i dalje dobro posluju. Nalazimo podatke da Risto Paranos trguje sortama šljiva, zvanim „Balkanska Carica“ i „Car Dušan Silni“. Ali, do kad?

Nažalost, uskoro počinje Prvi svjetski rat. Poslije njega više ništa nije bilo isto. Potomci Rista Paranosa su prestali da se bave izvozom suvih šljiva. Ostatke očevog imanja su isparcelisali i rasprodali. Uostalom, kao i potomci drugih prijeratnih trgovaca. Oni koji nisu imali potomstvo, imovinu su, uglavnom, zavještavali državi, gradu, univerzitetu...

Rista nije bio turista

U Politikinom zabavniku broj 3325, od 30.10. 2015. godine, objavljen je tekst „Ništa bez suvih šljiva“ u kome se opisuje kako je Amerika priznala Srbiju. U dijelu teksta, u podnaslovu 'Rista nije bio turista' saznajemo da je na prijedlog Rista Paranosa (sina) njegov američki zastupnik Jansen postao prvi srpski konzul u Sjedinjenim Američkim Državama.

„Po milosti Božjoj i volji narodnoj, knjaz Milan je odlučio da u Njujorku, u Americi, ustanovi počasni konzulat.  Bilo je to 1. juna 1879. godine, kada je knez doneo i ukaz o postavljenju Gerharda Jansena, 'stanovnika njujorškog', za počasnog srpskog konzula. Jansen je izabran na predlog uglednog beogradskog trgovca Riste Paranosa koji je, zahvaljujući posredovanju svog delovođe, 'amerikaniste' Marfija Panajota, već uveliko trgovao s njim. Rista je izvozio, a Jansen uvozio, one, kod nas tako često, s tugom i ponosom, pominjane, suve šljive. Prema svojevremenom istraživanju Ljube Popovića iz Arhiva Srbije, Gerhard Jansen bio je šef njujorške kuće ‘Jansen and comp’ s kojom je ovdašnja trgovačka kuća R. Paranosa odavno u svezi stajala. Gospodin Gerhard je kao čovek, po važnosti svoje kuće i po svojim simpatijama za Srbiju, zasluživao da bude počastvovan titulom našeg konzula koju bi dužnost on, razume se, besplatno vršio. Po saznanjima uvaženog i dobro obaveštenog Paranosa, njegov poslovni partner bio je rođen u Hanoveranskoj (Đermanija) gdi je svršio svoje nauke, posle toga bio je delovođa jedne velike trgovačke kuće u Hamburgu, i bavio se pored svog mesta, kada je u trgovini zlu zašlo, sa žurnalistikom, kao saradnik vodećih listova. Do ujedinjenja Đermanske države sa Pruskom bio je g. Gerhard Jansen konzul Oldenburga, a od kada je u Americi, biće preko 27 godina, razume se da je sada amerikanski podanik, daklem Amerikanac. Imajući ujaka u Americi, g. dr Šmita, pruskog tajnog savetnika i đeneralnog konzula u Nju Jorku, ode u ovo mesto gde je nastavio pod firmom ‘Shmidt & Comp’, koja i danas postoji“.

Prvi put s ocem na jutrenje

Paranosovo bogatstvo ušlo je i u pripovijetku „Prvi put s ocem na jutrenje“, Laze Lazarevića u razgovoru između oca i majke.

„Nisi ti neki tunjez, kao što ima ljudi. Ne dam ja samih tvojih ruku za sav kapital Paranosov, pa da je još onoliki“, kaže majka ocu kad ga je zatekla kako staje pod krov ambara i vadi pištolj.