PROUČAVAJUĆI Korjenić-Neoričićev grbovnik, najstariju zbirku potpunih grbova na slovenskom jugu, dubrovački istoričar i profesor na Filozofskom fakultetu u Splitu dr Stjepan Ćosić nedavno je objavio najpotpuniju monografiju o ilirskoj heraldici. Naime, nekolike porodice, preseljene pred turskom najezdom iz zaleđa u Slansko primorje, tokom narednog, 16.vijeka, jako su se obogatile trgovinom i pomorstvom u službi španskih i napuljskih kraljeva. Težeći da potvrde i ojačaju svoj ekonomski i društveni položaj, nastojale su da se uvrste u tada veoma povlašćeno plemstvo. Nisu imale nikakve šanse da prodru u veoma zatvoreni krug dubrovačke aristokratije, pa su izlaz tražile na drugoj strani, na španskom dvoru. Pored značajnih usluga učinjenih Španskom kraljevstvu, potrebni su im bili i dokazi o njihovom plemenitom porijeklu, pa je počela potraga za njihovim stvarnim ili izmišljenim korijenima u predturskoj Bosni i Humu. U sklopu te aktivnosti, pred sam kraj 16. vijeka izrađen je Korjenić-Neorićev grbovnik, značajna zbirka grbova zemalja, dinastija i plemićkih porodica u zamišljenom ilirskom carstvu. U naredna dva stoljeća, nastao je veliki broj njegovih verzija, u kojima su, uz neznatne izmjene za potrebe naručilaca, njihove porodice obično uvrštavane na istaknutija mjesta. Taj impoznatni korpus porodičnih genealogija i njihovih simbola u naci se imenuje ilirska heraldika.
KORJENIĆ-NEORIĆEV grbovnik (u objavljenoj monografiji reprodukovan je u savršenoj štamparskoj tehnici, uostalom kao i cijela knjiga) u kožu je uvezana zbirka od 174 lista oslikana u boji. Po svom crtačkom umijeću, svrstava se među najuspjelija ostvarenja u ilirskoj heraldici. Iza početnih listova sa naslovnom stranicom, sadržajem i slikama svetaca zaštitnika Bosanskog kraljevstva, slijedi za ovu priliku konstruisan grb cara Dušana, u kome su sastavljeni simboli 10 "ilirskih" zemalja. U produžetku su predstavljeni grbovi tih zemalja od Makedonije i Bugarske do Hrvatske i ne sasvim određenog Primorja.
Zanimljivo je da se ovdje prvi put u srbijanskom grbu pojavljuje krst sa četiri ocila. U takođe kompozitnom grbu cara Uroša Nemanjića sastavljena su znamenja 13 dinastija, počev od Kotromanića i Nemanjića pa do Brankovića i Balšića. Slijed tih dinastičkih grbova nije jasno razgraničen od poznatog visokog srednjovjekovnog plemstva, kao što nisu razdvojeni ni grbovi manje poznatog ili sasvim nepoznatog nižeg plemsgva. Prema tome, grbovi su u principu nizani po značaju njihovih titulara. Na posljednjim listovima nalazi se deset drugačije oblikovanih grbova bez titulara, za koje je utvrđeno da se odnose na španske rodove nekim načinom povezane sa porodicama iz Slanskog primorja. Natpisi u grbovniku pisani su prvo ćirilicom a zatim latinskom ortografijom.
ISTRAŽIVANJE Korjenić-Neorićeva grbovnika prof. Ćosić je situirao u veoma širok kontekst: od ranijih grbova i njemačkog modela grbovnika koji je preghodio našem pa sve do njegovih izdanaka sredinom 19. vijeka; u široko područje balkanskih zemalja i njihovog produženja na Apeninsko i Pirinejsko poluostrvo; u stjecište istorijskih, literarnih i mitoloških izvora; u političke prilike kada je dogovarana koalicija hrišćanskih zemalja radi protjerivanja Osmanlija...
Studioznom analizom bogate građe, neopterećen događajima iz neposredne prošlosti poput nekih istoričara, autor je osporio mnoga dosad u nauci uvriježena shvatanja i ponudio nova rješenja, ostajući svjestan da i dalje mnoga pitanja traže odgovore. U središte svoje pažnje stavljao je smisao i značenje Korjenić-Neorićeva grbovnika i ilirske heraldike uopšte.
Njen nastanak usko je vezan sa političkom ideologijom koja je pretendovala na pravo nasljeđa Bosanskog kraljevstva zajedno sa baštinom Nemanjića, koje bi bilo preneseno na Vatikan na osnovu srodničkih veza i testamenta kraljice Katarine.
Pitanje vremena i mjesta nastanka Korjenić-Neorićeva grbovnika, kao i njegovih tvoraca ili naručilaca, prof. Ćosić je jednostavno i uspješno riješio. Upoređenjem sa malo poznatim i gotovo neispitivanim rodoslovnim stablom te porodice, sačuvanim u Bogišićevoj biblioteci u Cavtatu, utvrdio je da su nastali u isto vrijeme i da su vjerovatno izrađeni istom rukom. Na pergamentu ovećih dimenzija predstavljena je genealogija ovog roda u više naraštaja, ispod stabla s lijeve strane oslikano je tušem u boji Slansko primorje sa dvorima Korjenić-Neorića u Banićima, a s desne strane istočnohercegovački predio sa utvrđenim Klobukom na okomitoj hridini i Korjenićima u podnožju sa impozantnom kupolnom crkvom. U pozadini, u Bosni, prikazan je utvrđeni grad Nehor, za koji još nije odgonetnuto da li je stvarno postojao ili je plod mašte kako bi se pojačao dokaz o starijem plemenitom porijeklu. Iz istorijskih izvora dobro je poznato da je vlasteličićko bratstvo Korjenići u 14. i 15. vijeku gospodarilo starom trebinjskom župom Vrm, koja je po njima dobila današnje ime. Jedan ogranak ovog bratstva živio je u Konavlima, koji je razvlašćen poslije prodaje ove župe Dubrovčanima. Autor nije siguran da li banićki rod potiče iz Korjenića ili iz Konavala, ali sama činjenica da Konavli nisu prikazani na pejzažu rodoslovnog stabla nedvosmisleno isključuje tu mogućnost. O ovim svojim nalazima prof. Ćosić je već upoznao naše čitaoce u radu objavljenom u zborniku Klobuk kroz istoriju (Trebinje 2014).
DAKLE, sudbina jednog dijela raseljenih vrmskih Korjenića ovim istraživanjem je osvijetljena. U Korjenić-Neorićevu grbovniku objavljeni su grbovi nekolika vlasteoska roda iz Trebinja, a broj prikazanih znamenja vlaških vlasteličićkih porodica je priličan. Najistaknutije mjesto od trebinjskih porodica u grbovniku pripada Vojnovićima, čiji se popovsko-bokeško-dubrovački prezimenjaci pozivaju na nemanjićko i užičko porijeklo. Na istaknutom mjestu nalazi se i grb popovskih Čihorića, čiji je jedan ogranak živio u Grgurićima kod Slanog.
Ljubibratići, najraširenije srednjovjekovno trebinjsko vlasteosko bratstvo, zastupljeni su u Korjenić-Neorićevom grbovniku sa dva grba, prvo pod bratstveničkim imenom, koji je 1760. nešto izmijenjen prilikom dodjele austrijskom generalu Jevtu/Jeftimiju/Jeronimu/Hijeronimu Ljubibratiću, kojim se kasnije služilo više crkvenih velikodostojnika.
Medvjedovićima, ogranku Ljubibratića iz slanskih Majkova, pripisan je poseban grb pod imenom Ursinići, italijaniziranim navodno stoga što potiču od poznatih italijanskih Orsinija koji su se u Bosni borili protiv Turaka i čiji su grb prisvojili. U pozicioniranju svoje porodice Korjenić-Neorići su bili skromni pa nisu isticali svoj grb među prve, kao što su to radili ostali rodovi u svojim grbovnicima. Neki poznati vlaški katuni iz jugoistočne Hercegovine sklonili su se ispred turske najezde na područje Dubrovačke republike i njihova znamenja su potvrđena u Korjenić-Neorićevu grbovniku: Hrabreni Miloradovići iz Donjih vlaha, Jamometovići iz bobanskih Rapti, Branilovići i Miljenovići iz Bobana, Mirilovići iz Hrasna. Grb vjerovatno zubačkih Dobrašinovića označen je i sa porodičnim imenima Bogašinović i Mrnarić.
U VRIJEME nastanka Korjenić-Neorićevog grbovnika, porodična imena neznatnijih rodova nisu se prenosila iz generacije u generaciju pa ih je vrlo teško identifikovati. Našu pažnju intrigira da li je grbovnička porodica Vojković-Palikuća u kakvoj vezi sa Palikućama, ogrankom mostaćkih Vitkovića (zna se da je Jevto Vitković, istaknuti austrijski ratnik u prvim decenijama 18. vijeka, na svom pečatu imao grb); zatim ima li veze između nosilaca grba Ugrenovića sa istoimenim srednjovjekovnim ljubomirskim bratstvom.
U Ćosićevoj monografiji ne može se ništa nasluutiti o poznatim Stratimirovićima, čiji je rodonačelnik Bogić Vučković sa trebinjske Zagore, za svoje velike zasluge Habsburškoj monarhiji, kao i za sporno svjedočenje da potiče od srednjovjekovnih Stratimirovića, dobio 1745. ogromno imanje u Kulpinu sa plemićkim zvanjem i grbom.
Nadajmo se da će profesor Ćosić, autor svake hvale vrijedne studije, nastaviti da razrešava heraldičke čvorove, koji na prvi pogled izgledaju nerazrešivi.
S.PUJIĆ
