Svako malo čujemo upozorenja meteorologa da je za područje Trebinja i Hercegovine upaljen žuti, pa čak i narandžasti, meteoalarm što upozorava na jake pljuskove praćene olujnim vjetrom i udarima groma. Kad zagrmi i tlo podrhtava. Svaku kišu, posebno onu proljetnu i ljetnu najavi i isprati grmljavina. Ali, ništa. I na to se čovjek navikne. Međutim, ne može se navići. Strah je jači. Kako ga nadvladati kad u svijesti ostaje saznanje o brojnim materijalnim, ali i ljudskim žrtvama. Zato nam se učinilo da je sistem zaštite od groma, posebno u ove ljetne dane, tema o kojoj treba pričati. Pa, i dok pišemo ovaj tekst, krajem jula, iznad Leotara opet grmi.
„Prva i najvažnija mjera zaštite od udara groma bi trebao biti gromobran. Svaki objekat mora imati zaštitu od atmosferskih pražnjenja iako gromobrani ne pružaju 100% zaštitu, ali svode mogućnost udara groma na najmanju moguću mjeru. Prilikom tehničkog prijema svakog objekta komisija mora da traži od izvođača, na izvedeno stanje, urađenu gromobransku instalaciju. Svi objekti izgrađeni od 1990. godine na ovamo, u našem gradu, imaju zaštitu od atmosferskog pražnjenja. Gromobrane postavlja firma koja ima licencu za navedene radove. Koji gromobran će postaviti zavisi od spratnosti i gabarita objekta. Kasniju brigu o gromobranima treba da vode vlasnici objekata i da vrše kontrolu dva puta godišnje“, ističe Marko Rikalo, načelnik Odjeljenja za prostorno uređenje.
Marko Rikalo - načelnik Odjeljenja za prostorno uređenje
Prema načelnikovim riječima svi novoizgrađeni objekti u našem gradu, sa kompletnom pratećom dokumentacijom i procedurama, imaju gromobranske instalacije. Prije tehničkog prijema objekta sve projektom proračunate vrijednosti moraju biti potvrđene mjerenjima te izdati stručni nalazi o “vrijednosti otpora rasprostiranja uzemljivača, galvanskoj povezanosti svih spustova sa uzemljivačem i vizuelnom kontrolom prihvatnog sistema”.
Boris Bašić - dipl. inžinjer elektrotehnike ispred firme „Bankom inženjering d.o.o“
Boris Bašić, dipl. inžinjer elektrotehnike ispred firme „Bankom inženjering d.o.o“, koja ima licencu za postavljanje i ugradnju gromobranskih instalacija napominje da:
„Prilikom projektovanja zaštitnih gromobranskih instalacija propisan je postupak na određivanju potrebnog nivoa zaštite koji zavisi od materijala, konstrukcije objekta i njegovog krova, gabarita i sadržaja objekta (vrijednost i zapaljivost), namjene objekta, potrebe za neprekidnosti pogona, posljedica po okolinu, izokerauničkog nivoa područja (broj grmljavinskih dana) i ekvivalente prihvatne površine“.
BašiĆ nam dalje objašnjava da se sistemi za zaštitu od udara groma sastoje iz tri dijela i to su: uzemljivački sistem, spustni sistem i prihvatni sistem. Uzemljivački sistem, kaže, mora da bude koncipiran i izveden tako da bezbjedno sprovede struje atmosferskog pražnjenja bez stvaranja opasnih napona, koji mogu biti, u koliko dođu u dodir, opasni za čovjeka ili životinje. Prilikom postavljanja gromobrana, kako Bašić reče, preporučljivo je da se u temeljnu ploču postave odgovarajući elementi uzemljivačkog sistema (trake, užad itd) prije betoniranja, jer tada “korisnik ima dobre rezultate otpora uzemljenja, zaštitu od truljenja trake i dobru ekvipotencijalnu krivu rasprostiranja”. Spustni sistem, napominje, služi da ostvari vezu između prihvatnog sistema i uzemljivačkog sistema. Zato se, na spustovima, koji su postavljeni po fasadama, postavlja mehanička zaštita u cilju sprečavanja eventualnih preskoka na prolaznike i životinje tokom grmljavinskih dana. Prihvatni sistem se postavlja po krovu objekta zavisno od projektantskog rješenja arhitekture objekta, napominje naš sagovornik.
Na našim prostorima, kaže nam Boris Bašić, imamo više vrsta gromobrana što zavisi od prihvatnog sistema.
“Imamo Faradejev kavez, klasičnu štapnu hvataljku, štapnu hvataljku sa kružnim prstenom i štapnu hvataljku sa ranim dejstvom. Sistem baziran na Faradejevom kavezu je najčešći primjenjivani i sastoji se od pocinčane trake (ili drugih rješenja) položene na nosačima po krovovima sa odgovarajućim brojem spustnih odvoda. Ostala tri sistema su bazirana na klasičnoj hvataljci s tim da sistem sa kružnim prstenom zahtijeva 0,625 visine klasične hvataljke. Za ova tri sistema je bitno da zahtijevaju samo dva spustna provodnika (jedan 100% rezerva drugom). Ovo posebno bitno kod objekata koji posjeduju istorijske ili stilske vrijednosti, ali i u slučajevima kada je potrebno riješiti gromobransku zaštitu već izgrađenih objekata“, dodaje je Bašić i naglašava da su svi objekti podložni redovnim kontrolama.
Nad poslovima zaštite od groma, Ministarstvo unutrašnjih poslova ima nadležnost preko Odjeljenja za eksplozivne materije i poslove zaštite od požara i njihovih odsjeka po Policijskim upravama. Prilikom izdavanja saglasnosti na projektnu dokumentaciju i saglasnosti na izvedbene radove Ministarstvo izdaje i saglasnost za postavljanje gromobrana.
„Naša nadležnost je da izdajemo saglasnost na projektnu dokumentaciju za sve objekte osim objekata individualne stambene izgradnje. Kod svih tih objekata obavezna je gromobranska instalacija i ona se u praksi uvijek i projektuje. Prilikom izdavanja saglasnosti na izvedbene mjere zaštite od požara mi provjeravamo da li su te instalacije izvedene. Od izvođača-investitora tražimo da nam dostavi kako je ta gromobranska instalacija izvedena, da li je ispravna i tražimo ateste o ispravnosti gromobranskih instalacija“, naveo je Vladimir Lozo, šef Odsjeka za eksplozivne materije i poslove zaštite od požara pri Policijskoj upravi Trebinje, koji tvrdi da poštovanjem zakona koji propisuje, kao obaveznu gromobransku instalaciju, već imamo dobre preventivne mjere zaštite od udara groma.
Vladimir Lozo - šef Odsjeka za eksplozivne materije i poslove zaštite od požara pri Policijskoj upravi Trebinje
I inspektor Lozo, kao i naši prethodni sagovornici, tvrdi da nema sigurne i bezbjedne zaštite od direktnog udara groma, ali da je ugradnja gromobrana dosta dobra zaštita.
„Do sada nismo imali većih problema prilikom izdavanja saglasnosti na gromobranske instalacije. Mi utvrđujemo da li je sve isprojektovano u skladu sa važećim propisima. Ako nije, pišemo zapisnik i predočavamo nedostatke investitoru, koji je podnio zahtjev za izdavanje saglasnosti, koji to ispravlja i na osnovu tog ispravljenog dokumenta mi kasnije dajemo saglasnost. Znači, ne može se desiti da nešto u projektu bude neispravno isprojektovano. Kad investitor dobije našu saglasnost i građevinsku dozvolu u Opštini, opet imamo jednu reviziju projektne dokumentacije da li je sve usaglašeno sa propisima. Tada na scenu stupaju izvođači radova koji su dužni da izvedu projekat u skladu sa projektnom dokumentacijom. I onda se opet podnosi zahtjev ka Policijskoj upravi Trebinje da mi izdamo saglasnost da je sve provedeno po projektu. Tada izlazimo na teren i pregledamo da li je na objektu sve izvedeno u skladu sa projektnom dokumentacijom. Ukoliko jeste, izdajemo saglasnost. Ukoliko ima nekih nedostataka to predočavamo investitoru i izvođaču koji su dužni da otklone te nedostatke. U našim dosadašnjim pregledima, najmanje problema smo imali sa gromobranskim instalacijama, jer, u neku ruku, ona je postala klasika“.
Po riječima inspektora Loza, problem nastaje kada se objekat počne koristiti. Šta dalje? Da li se on održava u skladu sa propisima? Da li se ta gromobranska instalacija održava? Da li je iko kontroliše i koji su rokovi te kontrole? Kaže to su prava pitanja i pravi problemi.
„Vlasnici objekata su odgovorni za redovno održavanje i kontrolu. U zgradama su to Zajednice etažnih vlasnika i Kućni savjeti, a na individualnim objektima su vlasnici lično. Na industrijskim objektima pravna lica itd... Znači uvijek vlasnici. Gromobrani su podložni rđanju. Dalje, spustovi se mogu odvaliti, prekinuti. Znači to su sve stvari koje se moraju kontrolisati. Kad vlasnici primijete da gromobran nije u redu moraju se javiti ovlaštenim ustanovama i registrovanim preduzećima koje se bave ispitivanjem elektroinstalacija, gromobranskih i svih ostalih...“, poziva na opreznost inspektor Lozo i dodaje da redovnu kontrolu postojećih sistema vrši Inspektorat rada Republike Srpske i to preko nadležnog inspektora zaštite od požara.
Ovom prilikom, Vladimir Lozo podsjeća da je u posljednjih pet godina bilo nekoliko požara izazvanih udarom groma, ali da, na svu sreću, nije bilo smrtno stradalih lica.
Mr Dušanka Makivić, načelnik Odjeljenja za odnose s javnošću iz Republičke uprave za inspekcijske poslove, takođe, nam je rekla da se tokom eksploatacije objekta, gromobranska instalacija mora održavati na propisan način. Kada je riječ o stambenim objektima, po njenim riječima, od ključnog značaja za ispravnost instalacija za ispravno uzemljenje je svijest samih stanara koji moraju u sklopu redovnog održavanja zgrada i kuća vršiti i redovno ispitivanje instalacija.
„Nažalost, svjedoci smo da se ta kontrola na terenu ne radi ni redovno ni detaljno. S toga, upućujemo apel svim građanima da obrate pažnju na gromobranske instalacije. Posebno na one gromobrane sa radioaktivnim zračenjem zaostale iz prijeratnog perioda,. Kontrolu i nadzor nad njima vrši Državna regulatorna agencija za radijacionu i nuklearnu bezbjednost BiH“, zaključila je naš razgovor Makivić, a nama nije preostalo ništa drugo nego da kontaktiramo i Državnu regulatornu agenciju, što smo i učinili.
U dopisu Državne regulatorne agencije za radijacionu i nuklearnu bezbjednost BiH stoji da u Trebinju još uvijek postoje gromobrani sa ugrađenim radioaktivnim izvorom. I to se pominje gromobran u krugu firme Swisslion IAT, koji je deinstaliran 2013. godine i propisno uskladišten. Zatim se pominje gromobran na objektu Doma kulture (Kulturni centar) i gromobran na objektu Hercegovina-plus d.o.o. Trebinje u ulici Trebinjskih brigada. Nadležni iz Državne regulatorne agencije tvrde da ukoliko su ti gromobrani u ispravnom stanju tj. ako nisu uklonjeni sa lokacije na kojoj su bili instalirani odnosno stub na kojem se nalaze nije iskrivljen, ne predstavljaju rizik po stanovništvo. Ipak, kako napisaše u dopisu, imajući u vidu da je funkcionalnost ovih gromobrana smanjena u odnosu na početnu, te da bi isti nekad mogli prouzrokovati štetu ukoliko se neovlašteno demontiraju ili ne budu u ispravnom stanju (npr. da se stub na kojem se nalazi nakrivi ili obori), aktivnosti Agencije su usmjerene na provođenju Strategije upravljanja radioaktivnim otpadom u Bosni i Hercegovine kako bi se predmetni gromobrani mogli sigurno uskladištiti i zamijeniti konvencionalnim metodama zaštite od atmosferskih pražnjenja pri nevremenu.
Iz Državne regulatorne agencije za radijacionu i nuklearnu bezbjednost BiH tvrde da su pobrojani lokaliteti nadzirani od strane nadležnog državnog inspektora za radijacijsku i nuklearnu sigurnost. Tako je, prema navedenom u dopisu, gromobran na Domu kulture bio predmet inspekcijskog nadzora u 2014. godini dok su lokaliteti ostala dva navedena gromobrana bili predmet inspekcijog nadzora u 2017. godini te tom prilikom nisu utvrđena oštećenja gromobrana sa ugrađenim radioaktivnim izvorom koja bi zahtijevala hitnu intervenciju. Takođe, odgovorna lica na navedenim lokalitetima, su obavještena da u slučaju bili kakvih promjena informišu Agenciju. Tada izmjerene vrijednosti brzine doze zračenja su bile u okviru dozvoljenih granica.
Otkriće gromobrana
Bendžamin Frenklin, američki naučnik i političar, borac za ljudska prava, učesnik u Američkom ratu za nezavisnost, jedan od tvoraca „Deklaracije o nezavisnosti“ i američkog Ustava, pisac, štampar i pronalazač rođen je 1706, a umro je 1790. godine. Bendžamin Frenklin bio je vrlo svestrana ličnost. Kao naučnik poznat je po otkriću gromobrana 1754. godine. Takođe je otkrio i opisao tok i karakteristike Golfske struje. Imao je i niz drugih značajnih otkrića. Otkrio je bifokalne naočare. Prvi je uveo ulično osvjetljenje i reorganizovao je američki poštanski sistem. Njegov najpoznatiji naučni rad, vezan je za elektricitet. Frenklin je osnovao i prvu javnu biblioteku u Americi, filozofsko društvo Pensilvanije i „Akademiju“ koja je prerasla u Univerzitet Pensilvanije.
Vjerovanja u istoriji
Stari Grci su vjerovali da je grom jedno od Zevsovih oružja, koje je za njega napravila Minerva, boginja mudrosti. I Grci i Rimljani su se plašili grmljavine, jer su vjerovali da je to znak da su bogovi loše volje ili da se među njima događaju svađe i obračuni. Da bi odobrovoljili bogove, obožavajući ih i bojeći ih se, svoje hramove su najčešće gradili na mjestima koja je pogodio grom i koja su za njih bila sveta. U hindu mitologiji, bog Indra je poznat kao bog munje. Stari Sloveni su vjerovali da grmljavina nastaje kad najmoćniji slovenski bog Perun napušta svoj dvor u kočiji.
Zanimljivosti:
* Mjesto sa vjerovatno najviše udara groma na svijetu je grad Tororo u Ugandi, gdje su grmljavine 251 dan godišnje.
* Strah od munje i groma se naziva astrafobija, ali je poznat i pod imenima astrapofobija, brontofobija, keraunofobija ili tonitrofobija
* U srednjovjekovnoj Evropi, upravo zbog grmljavine, jedno od najopasnijih „zanimanja” je bilo zvonar u crkvi. Samo u Francuskoj su od 1753. do 1786. gromovi 386 puta udarili u crkvene tornjeve, pri čemu su nastradala 103 zvonara, zbog čega je zakonom zabranjeno oglašavanje crkvenih zvona u toku grmljavine.
