Stručna monografija „Arhitektura, živopis, ikonopis istočne Hercegovine u 16. i 17.vijeku“, autora Nine Lojović Milinić, doktora nauka iz istorije umjetnosti i magistra slikarstva, u izdanju Visoke škole za turizam i hotelijerstvo Trebinje, iz štampe je izašla sredinom maja ove godine, donoseći nam detaljnu analizu kulturnog i istorijskog bogatstva manastira i crkava pomenutog teritorijalnog okvira za period ova dva vijeka.
Prema riječima autora, monografija je nastala kao plod njenog ličnog afiniteta i dugogodišnjeg istraživanja u ovoj oblasti, iz čega je proistekla izuzetno bogata naučna publikacija u kojoj su obuhvaćeni značajni podaci iz istorije, umjetnosti i tradicije istočne Hercegovine.
Istovremeno, kako nam kaže Nina Lojović Milinić, profesor istorije umjetnosti na Visokoj školi za turizam i hotelijerstvo, koja je na ovu temu i doktorirala na Akademiji umjetnosti u Banjaluci, značaj monografije ogleda se i u činjenici da postoji veoma mali broj publikovane građe na ovu temu. Priredivši ovakvu knjigu, prevashodno kao plod njene ljubavi prema datoj tematici, ne samo kao profesora nego i umjetnika, stvorivši jedinstvenu i zanimljivu bazu podataka vezano za naše istorijsko nasljeđe, ne smije se zanemariti važnost ovakvog stručnog naučnog djela i za buduće naraštaje.
„Objediniti sve crkve u istočnoj Hercegovini iz perioda 16. i 17. vijeka bio je veliki izazov ali i ogromna odgovornost. Odgovornost prije svega prema našoj pravoslavnoj kulturi i umjetnosti. Postoje veoma šturi podaci raštrkani u pojedinim publikacijama, tako da je bio veliki izazov, za početak, prikupiti i zabilježiti sve podatke ikad pomenute u ranijoj literaturi na ovu temu. Dakle, nije postojala publikacije koja predstavlja sintezu i sveobuhvatno analitičko i stilsko proučavanje arhitekture, živopisa i ikonopisa iz pomenutog perioda, tako da je bilo teško doći do bilo kakvog podatka. Poseban pokretač bila je velika ljubav prema pravoslavnom kulturnom nasljeđu i želja da stvorim monografiju ovog tipa, koja predstavlja i jedan veliki dokument za narod koji živi ovdje, odnosno pravoslavni srpski narod koji je stvarao ovo nasljeđe, a koji je upravo u opštu istoriju umjetnosti upisan kroz crkveno slikarstvo, arhitekturu i živopis. Srpsko pravoslavno stvaralaštvo se u svjetskoj istoriji umjetnosti upravo ogleda kroz srednjovjekovno slikarstvo, srednjovjekovne manastire na Kosovu i Metohiji i cijeloj Srbiji, ali i kroz umjetnost koja je nastala u našoj Hercegovini, a koja se, između ostalog, oslanjala na modele kakvi su bili zastupljeni na prostoru Pećke patrijaršije,“ objašnjava nam Lojović Milinić.
KONTEKST ISTOČNE HERCEGOVINE
Knjiga danas predstavlja priređeni oblik doktorske disertacije pa je monografija i prilično dopunjena jer su se od 2019. godine, kada je Nina Lojović Milinić doktorirala, pojavile i nove publikacije, a u međuvremenu je otvoren i Muzej ikona u Žitomisliću. Monografija je podijeljena u nekoliko tematskih cjelina i obogaćena ličnim foto prilozima.
„Podaci upravo iz tog Muzeja su mi poslužili da dopunim izvjesne detalje, u poglavlju koji se tiče ikonopisa. Nedostajali su i neki foto prilozi, a i neki podaci o ikonama jer je u vrijeme mog prvobitnog istraživanja Muzej bio u pripremi. Monografija danas u sebi objedinjuje sve crkve koje su ili obnovljene ili su nastale tokom 16. i 17. vijeka ili je nastao ili obnovljen živopis u tom periodu. Obuhvaćeni su, istorijski nama značajni manastiri Tvrdoš, Zavala, Dobrićevo, Žitomislić, Duži kao i mnoge crkve, posebno meni drage male grobljanske crkve po kojima je Hercegovina, u tom arhitektonskom smislu i specifična, a veoma malo zapisa o njima postoji. Pomenuću tri crkve u selu Gomiljani, po jednu u selima Lug, Ošanići, Trijebanj, Srđevići, Aranđelovo i Mostaći. Podatke rasute u mnogim publikacijama sakupila sam u poglavlju „Dosadašnja istraživanja pravoslavne arhitekture, živopisa i ikonopisa istočne Hercegovine“, a odnose se na sve dosadašnje ikad pomenute podatke na ovu temu. Drugo poglavlje se odnosi na istorijske prilike u istočnoj Hercegovini u okviru srpske srednjovjekovne države, kao dio bosanske srednjovjekovne države i u okviru bosanskog pašaluka od 1482. do 1878. godine, što je dragocjeno jer do sada iz tog konteksta proučavanja istočne Hercegovine, ništa konkretno nije postojalo. Uvijek je naše podneblje spominjano u širem kontekstu istorije srpskog naroda, a ova monografija se precizno odnosi na istočnu Hercegovinu“.
Posebnu pažnju, stavila je na samu arhitekturu, hercegovačku specifičnost u smislu gradnje, ali i na živopis i ikonopis, od kojih je neke pronalazila samo u fragmentima, neke u cjelini, a među kojima je pronašla i neke izuzetnosti i specifičnosi koje su uplivale u hercegovačku ikonografiju i arhitekturu. Proučavajući ovu temu, kako nastavlja, morala je da uključi i balkanske zemlje: Srbiju, Grčku, Bugarsku, dio Albanije, Sjevernu Makedoniju, kao i Svetu Goru, kako bi uradila i uporednu analizu te pronašla izvore sličnosti, ali i razlika kako u arhitekturi, stilu, gradnji, tako i u živopisu i ikonopisu.
„Glavni, raspravni dio monografije, prvenstveno se odnosi na arhitekturu. Tu su utvrđeni svi arhitektonski sklopovi koji su zastupljeni u Hercegovini, a istakla bih male grobljanske crkve sa prislonjenim lukovima, polukružnim svodom, apsidom na istočnoj i zvonikom na preslicu na zapadnoj strani, kao i pojavu pravougaonih apsida. Ovo je prilično zastupljen tip crkava koje su kod nas, čini mi se, nedovoljno zapažene i tretiraju se samo kao sklop grobljanskih cjelina. Veoma važan i obiman dio rada obuhvata živopis koji je u mnogim crkvama dobro očuvan. U našem živopisu posebno se njegovala vizantijska likovna tradicija 14. vijeka. Poseban izazov predstavljao je pronalazak uzora i uzroka pojave posebnosti u našoj ikonografiji, odnosno razlozi napuštanja ustaljenih ikonografskih shema ili rasporeda scena na zidovima naših crkava. Kao primjer, navela bih nama najbliži živopis u crkvi Svetog Klimenta u Mostaćima gdje je primijetan neuobičajen prikaz Svete Trojice u vidu tri lica, što nije tipično za našu pravoslavnu ikonografiju. Tražeći porijeklo i uticaje za pojavu posebnosti, kako u živopisu, tako i u arhitekturi i ikonopisu, utvrdila sam sa naučnom utemeljenošću sve uticaje, provenijenciju arhitektonskih sklopova, pri čemu je veliki uticaj na graditeljstvo, pored Pećke patrijaršije, imala i tradicionalna veza hercegovačkog zaleđa sa Dubrovnikom. Svakako, veliki uticaj imala je SPC, odnosno Pećka Patrijaršija pa se u Hercegovini osjeća i raški stil u gradnji. Zabilježena je i pojava trolisnih arhitektonskih sklopova, koji vode porijeklo od vizantijskih apostoliona. Upravo zbog više različitih uticaja, morala sam proučavanje da proširim na balkansko područje, kako bih pronašla sve moguće uticaje na našu pravoslavnu umjetnost. Poglavlje kojim je obuhvaćen ikonopis predstavlja sistematski prikaz sačuvanih ikona na pomenutom prostoru, ikona koje su dokumentovane u ranijoj literaturi, kao i onih koje su danas zagubljene ili devastirane. Pored uticaja vizantijske ikonografije, primijetan je uticaj grčkih ikonopisaca, premda je ovaj uticaj donekle vidljiv i u radu Georgija Mitrofanovića, Radula i anonimnih slikara žitomislićkih prestonih ikona“.
ŽIVOPIS I IKONOPIS KAO POSEBAN SEGMENT ISTRAŽIVANJA
„Veliki dio rada i, meni kao slikaru najdraži za analizu, svakako je bio živopis. Pored uobičajenog rasporeda fresaka i ikonografskih shema, utvrdila sam određena odstupanja. Upoređujući, došla sam do saznanja da je na naš živopis ulogu imao uticaj Svete Gore preko Georgija Mitrofanovića, monaha sa Hilandara, koji je ovdje živopisao našu Zavalu i Dobrićevo, unijevši određene posebnosti. Pristup istraživanju temi ikonopisa zahtijevao je veliki trud zbog devastiranih ikona tokom rata. Mislim da se na tom polju može još prilično istraživati. Veliki broj ikona je poklonjen,čime su se i zagubile, a neophodno ih je i pažljivo čuvati na adekvatnim mjestima. Pored ikona proučavala sam i dijelove ikonostasa, dveri, bavila sam se utvrđivanjem identiteta autora ikonopisa, npr. ikonopisa na dverima u crkvi Svetog Klimenta u Mostaćima, zatim dveri u Zavali, vremenom premještene u Tvrdoš, a sad smještene na Crkvini u Hercegovačkoj Gračanici. Izuzev postojećih podataka, analizirala sam uticaje, porijeklo, stilske karakteristike živopisa, bez obzira da li je sačuvan u cjelini ili fragmentarno. Istakla bih fragmente anđela iz Gomiljana, fragment Bogorodice iz kompozicije, najvjerovatnije, Oplakivanja, jedini sačuvan od prvobitnog živopisa, danas pristupačan za cjelivanje u manastiru Tvrdoš. Fotografija ovog fragmeta nalazi se na naslovnoj strani monografije jer u sebi nosi veliku ljepotu i vrijednost“.
JEDINSTVENA FOTOGRAFSKA ARHIVA
Na kraju monografije nalaze se autorske fotografije, bogat opus foto priloga koje je Nina Lojović Milinić napravila na svakom mjestu koje je obišla. Njihov značaj u toliko je veći jer se pojedine danas nalaze i u publikacijama Akademije nauka i umjetnosti Republike Srpske, čime se i kroz vizuelni način promoviše bogato kulturno– istorijsko nasljeđe istočne Hercegovine.
„Najveći broj fotopriloga su moje autorske fotografije koje su nastajale tokom obimnih terenskih istraživanja lokaliteta, obuhvaćenih u monografiji. Prilika i osjećaj da neposredno, na licu mjesta vidim i sagledam neki živopis, izgled crkava ili ljepotu starih ikona je neprocjenjiva. Sve to je ogroman posao, ali i zadovoljstvo. Drago mi je da se nekoliko fotografija nalaze u monografiji „Spomeničko blago Republike Srpske“ autora Ljiljane Ševo, a u izdanju Akademije nauka i umjetnosti RS. To su fotografije koje ili ne postoje u arhivama ili je do njih veoma teško doći, što im, opet daje posebnu vrijednost“, ističe doktor nauka Nina Lojović Milinić, dodajući da veliku zahvalnost duguje svojoj mentorki i recenzentu monografije, profesoru doktoru Ljiljani Ševo, našem istaknutom istoričaru umjetnosti.
KAMENE CRKVICE – VJERA KOJA ODRŽAVA NAŠE BLAGO
„Kada sam prvi put proučavala crkvu Svetog Klimenta u Mostaćima nisam poznavala dovoljno naše umjetničko bogatstvo. Pamtim trenutak kada je mještanin otvorio crkvu velikim ključem, koji je izgledao kao iskovan prije mnogo vijekova! Crkvica datira iz 1623. godine, a natpis u nadvratniku iznad ulaznih vrata potpisuje zograf Vasilije. Ugledavši po prvi put prilično očuvan živopis, sa pukotinama koje govore o vremenu koje je prošlo, osjetivši miris starog vremena, probudilo je u meni radost i otvorilo ogroman prostor za istraživanje. Najjači utisak sam ponijela odatle. Posebno sam doživila i dolazak u crkvu u Velimlju, koju sam morala uključiti u analizu zbog upoređivanja jer je dokumentovano da su je živopisali grčki živopisci. Veoma je nepristupačan put, stiže se u zabačeno mjesto, a kad se uđe u crkvicu, dočeka vas očuvani živopis sa kraja 16. ili početka 17. vijeka! Prilikom proučavanja crkve Svetog Mihaila u Aranđelovu, na osnovu pisanih podataka i pretpostavke da su i tu radili grčki živopisci, komparacijom sa crkvom u Velimlju utvrdila sam da su ti podaci tačni jer se tu nalazi predstava Svetog Petra i Pavla, kod nas rijetka, a u grčkom živopisu tog perioda, veoma česta. Izuzetno su zanimljivi živopisi i u manastirima Zavali, Tvrdošu, Dobrićevu, Srđevićima, Trijebnju. Neprocjenjiv je neposredan kontakt na terenu, primijetite nešto novo, otkrijete neki detalj za daljnje istraživanje. U manastiru Savina u Herceg Novom nalaze se dveri koje su monasi iz Tvrdoša prenijeli prilikom jednog od brojnih stradanja ovog manastira. Takođe, snažan utisak na mene ostavilo je selo Ošanići kod Stoca i tamošnja crkvica Sv. Petra i Pavla, trolisnog oblika. Portal je u obliku povijenog islamskog luka, a da bi se ušlo unutra, mora se prilično sagnuti. Zadužbina je Miloradovića, a specifična je po arhitekturi - priprata vanjska sa mnogo neobičnih detalja. Postoji veliki broj crkava, koje nisam obišla jer sam se morala koncentrisati na 16. i 17. vijek. Svako naše selo ima kamenu crkvicu, specifičnih krovova i zvonika na preslicu, i što je najvažnije, opstaju i danas. Vjera održava naše pravoslavno nasljeđe“.
PROMOCIJA NACIONALNOG BLAGA HERCEGOVINE
Izuzev same teme kojom se bavi, monografija je, kako napominje autor, značajna i za otkrivanje nekih, našem narodu i nepoznatih pojmova, kao i da se skrene pažnja na jedinstveno bogatstvo ovog podneblja.
„Razvojna strategija Trebinja kreće se u smijeru turizma pa je potrebno dodatno istaći naše nacionalno blago i razvijati vjerski turizam. Za to je, prije svega potrebno da smo mi upoznati sa našim umjetničkim dostignućima kako bismo to mogli i da turistički i kulturno valorizujemo. Monografija je i u tom smislu veoma korisna i radosna sam ako nekome posluži u naučnom ili nekom drugom korisnom smislu. Monografija može poslužiti i za rad sa studentima, a predstavlja i dodatni dokaz o aktivnosti pravoslavnog naroda u osmanskom periodu kada nije bila zabranjena gradnja, ali je bila svedena, postojala su pravila koja se nisu smjela kršiti. Ono što je značajno je da i u doba turske vladavine pravoslavna vjera u istočnoj Hercegovini nije zamrla, a duh vjere je preživio taj period kroz umjetnost i okupljanje u manastirima i crkvama.“
ISTINSKI SPOMENICI KULTURE
„Kad god uđem u neki stari prostor osjećaju se vijekovi. I to su istinski svjedoci vremena, istorije, kulture. I sam lokalitet nosi u sebi to vrijeme i čovjek se tu osjeća drugačije. O tome mnogo razmišljam, čak i kad vidim samo neki kamen koji je nadživio vijekove i nadživjeće i nas, a pogotovo kad su u pitanju građevine pravoslavne arhitekture, koje su imale značaj prvenstveno kao mjesto okupljanja. U manastirskim kompleksima često su se organizovale i škole tako da su oni predstavljali središte obrazovanja i duhovnosti. Tu se nekada vodio aktivan život i to se i danas osjeti. Svaka ikona koja se iz crkve prenese u muzej sa sobom i dalje širi i nosi taj duh i blagoslov, ne postaje samo istorijski eksponat. Dugo sam radila na monografiji i nemoguće je ne ući u to vrijeme, ne saživjeti se sa istinskim spomenicima kulture koji postoje vijekovima, čineći sponu prošlosti i sadašnjosti. Čuvajući naše kulturno nasljeđe čuvamo i našu kulturu, tradiciju, istoriju što čini naš nacionalni identitet. Napominjem da se srpska umjetnost našla u opštoj ili svjetskoj istoriji umjetnosti upravo kroz pravoslavno srednjovjekovno stvaralaštvo!“
IZDAVAŠTVO
Stručnu Monografiju „Arhitektura, živopis, ikonopis istočne Hercegovine u 16. i 17. vijeku“, izdala je Visoka škola za turizam i hotelijerstvo Trebinje, a sufinansijer je Grad Trebinje. Kako Nina Lojović Milinić ističe, Visoka škola do sada je izdala više stručnih i naučnih monografija, knjiga i udžbenika.
„Visoka škola od formiranja, 2007. godine bavi se istraživačkim i naučnim radom i do danas imamo veliki broj stručnih i udžbeničkih izdanja domaćih i gostujućih profesora. Izdavačka djelatnost je bitna za kvalitet i profesionalno uzdizanje profesorskog kadra, razvoja i popularizacije nauke, a posebno za studente koji se, uključujući u izradu seminarskih i istraživačkih radova, obrazuju i oblikuju za dalji naučni rad. Kroz izdavačku djelatnost obezbjeđuje se i kvalitet Visoke škole, koja i na ovaj način prati evropske standarde obrazovanja“, naglašava Nina Lojović Milinić, koja je do sada objavila osam naučnih radova, u referentnim naučnim časopisima.
Kao slikar i istoričar umjetnosti, neko ko uvijek duboko u sebi promišlja o mnogim važnim temama i načinima kako da ih prenese u javnost, nakon prve monografije čini se kao da je tek zagrebala po površini. Kako nam kaže, razmišlja da se fokusira na neki drugi vijek u cilju pročavanja umjetnosti u istočnoj Hercegovini i stvaranja nove publikovane građe. Da je njena inspiracija nepresušna, svjedoči i ovogodišnja izložba slika „Umjetnost naslućivanja“, priređena uoči obilježavanja Dana Svetog Save, kroz koju je opet progovorila o značaju naše kulture i istorije.
„Izložba Umjetnost naslućivanja na svojevrstan način je rezultat mog istraživanja. Na mojim slikama prožimaju se preoblikovane ideje, i kao takve asocijativno upućuju na našu ikonografiju, tako da je izložba rezultat mog naučnog istraživanja, između ostalog. Sve se povezalo slučajno, samo od sebe. Stvorena je neka divna veza za koju se nadam, da će se pretočiti u novo istraživanje i stvaralaštvo, s obzirom da istočna Hercegovina ima još mnogo toga što čeka da bude otkriveno!“
