Prebirajući po starim novinskim člancima, u ambicioznoj i od početka sumnjivoj nakani da dokuči i oživi slike jednog minulog vremena, autoru će se možda učiniti da o jednom gradu i njegovim žiteljima neće saznati toliko po onome što su u svoje vrijeme činili i stvarali – koliko će istinitije o tim generacijama posvjedočiti njihove vizije i stremljenja, ono što su željele i u šta su vjerovale, budućnost kakvu su svom gradu i nama danas smjelo zamišljale.
Sredinom sedamdesetih pričalo se i u Glasu pisalo o novom generalnom urbanističkom planu, koji će zbog zadatka da negdje anticipira i projektuje razvojne perpektive grada do kraja ovog milenijuma, biti popularno nazvan „Trebinje 2000.“ Pa da vidimo - kako su generacije prije nas zamišljale Trebinje budućnosti...
KONTINENTALNI STRADUN I VELIKO GRADSKO JEZERO
Individualnom i kolektivnom izgradnjom planirano je širenje „u svim pravcima“ dok grad ne dostigne željenih 50 hiljada stanovnika.
„Što se tiče višespratne kolektivne izgradnje – govoriće za Glas Nikola Čučković, tada direktor Zavoda za urbanizam SO Trebinje - predviđeno je da se grad širi prema Policama, i to na prostoru 'Ložione', Mokrih dolova, skladišta uz Dubrovački put, dijela 'Neimarstva' i Rastoka. Druga 'udarna' tačka su Bregovi i Sjeverni logor, a u daljoj perspektivi, kad grad preraste 40-50 hiljada stanovnika, širenje će se nastaviti prema zasadskom i mostaćkom polju.“ (GT, oktobar 1975.)
Posebna pažnja posvećena je oblikovanju istorijskog urbanog jezgra Trebinja, a zamisli ni tada nisu bile mnogo drugačije od današnjih. Meta je ostala ista, nešto manje rastojanje.
„Stari grad, kao istorijsko naselje – nastavlja Čučković - treba da se revitalizira. Nova osnovna namjera je da bude centar intime, a uz atraktivne ugostiteljske objekte, kućne radinosti i slično oživjeti prostor koji mora biti značajniji turistički punkt u gradu. Ovo pretpostavlja uklanjanje objekata koji su van mjerila ove sredine. Planom je predviđeno otkopavanje zatrpanog kanala (hendeka), povezivanje putem mostova i sl. U ostalom dijelu grada poseban tretman ima Titova ulica, koja treba da postane kontinentalni stradun. Isključenjem saobraćaja, rekonstrukcijom objekata, popločavanjem ulice kao i sadržajima u objektima, ulica bi dobila karakteristike trga kao najviše urbane kulturne baštine mediterana“. (...) „Iz dijela Sjevernog logora predviđena je uspinjača na vrh Leotara, gdje bi se locirao restoran - vidikovac.“
Od svih zamisli za urbani centar posebno nam se danas čini zanimljivom ideja o velikom gradskom jezeru na Trebišnjici, površine 17 hektara, koje je zamišljeno kao „veliki vodeni trg, oko kojeg bi bili novi gradski sadržaji“.
„Ono bi trebalo da bude okosnica budućeg gradskog centra. Pješčano-šljunkovite plaže dužine oko 1.800 metara, povezane samo vještačkim stazama pod gustim visokim zelenilom, i atraktivni sadržaji u prizemlju stambenih objekata je integralni dio ostalih atributa koje jezero čine jednim od najmarkantnijih dijelova Plana.(...) Studija o mogućnostima izvođenja jezera u tehničkom i ekonomskom pogledu definisaće i konačno opredjeljenje.“
ZAŠTO 50 HILJADA STANOVNIKA
„Jedan od bitnih zadataka novog plana – pisaće opet Glas - mogao bi se sažeti u paroli: potraga za stanovnicima. Naime, Trebinje sa 16 do 30 hiljada stanovnika (grad, Opština), sa visokom stopom urbanizacije preko 50 odsto, a sa najvećom teritorijom opštine u BiH, ima 'nerentabilno' malo stanovnika. Plan predviđa za 2000. godinu Trebinje sa 40 do 50 hiljada stanovnika, a svi objekti infrastrukture i društvenog standarda, dimenzioniraju se za taj kapacitet...“ (GT, april 1975.)
U ovom pravcu zaošteno demografsko pitanje nije samo izraz lijepih želja, suviše optimističnih i neodgovornih projekcija, već nešto što se mora, što jedino čini opravdanim investiranje u razvoj savremenog urbanog sadržaja, nešto od čega u konačnici zavisi opstanak i budućnost grada. Ili, kako će nešto kasnije za Glas pojasniti autor plana magistar arhitekture Radmilo Bokan...
„Mali grad od 10 do 15 hiljada stanovnika ne može u današnjim mjerilima da opstane, to jest ne može da pruža sve one elemente standarda, obrazovanja, zdravstvenih usluga, kulturnih usluga i svega ostalog što ga čini gradom, dok veći grad od 40 do 50 hiljada stanovnika prelazi tu granicu i postaje žarište ljudske koncentracije.“ (GT, februar 1976.)
Tim prije što Trebinje, napominje Bokan, spada „među ta područja, koja imaju najidealnije uslove za život čovjeka“. Takođe... „Kod mnogih gradova pojavio se problem povezivanja već izgrađenog sa onim što treba da se gradi. Mislim da Trebinje, nasuprot tome, može da se pohvali da prostor nije upropašten.“
Planom zamišljeno Trebinje novog milenijuma kao svoj važan razvojni princip postavlja zdravije životno okruženje i okrenutost prirodi.
Takvo opredjeljenje, kazaće autor plana, vidljivo je u više pravaca - od uređenja korita Trebišnjice (uz već pomenuto „ispitivanje mogućnosti izgradnje jednog velikog gradskog jezera“), preko revitalizacije istorijskog jezgra grada, „čitavog područja do stare Dubrovačke kapije“ kako bi postalo ekskluzivno „carstvo pješaka“ – i konačno, do razvoja različitih tipova zelenih površina u i oko grada (pošumljavanje okolnog karsta, formiranje šuma-parkova među gradskim zonama, gradskih parkova, turističko-rekreacione zone uz Trebišnjicu i buduće jezero, sportskih šuma-parkova sa sportskim terenima...)
„Izgradnjom parkova i zelenih površina oko Trebinja – zaključiće Bokan - dobila bi se nova 'pluća' grada, tako da se taj prostor koji ima obilje sunca, blizinu mora, vodu i energiju, još više oplemeni...“
OD „STAROG“ DO GELJEVA MOSTA
Biće ovo od sredine do kraja tih sedamdesetih pravac najintenzivnije urbanizacije. Nizanjem višespravnica uz magistralni put prema Dubrovniku, pisaće Glas već 1977. godine, stiglo se do Geljeva mosta, „mjesta koje je ne tako davno bilo daleko van gradskog područja“.
U tom nizu zgrada biće i ona „najveća u gradu“, sa 52 stana, a kojoj su od tog broja, valjda još neimari dok su gradili, skovali ime - da bi još tada, pa evo i do danas, sugrađane ponosno opominjala na svoju monumentalnost. U isto vrijeme sa njenim useljenjem, krajem te 1976. godine, autobusi će konačno preseliti sa stajališta ispod platana u centru – u novoizgrađenu autobusku stanicu. Na otvaranju za oktobarsku proslavu Dana oslobođenja te godine Glas će još zabilježiti da je „ovo moderno i nadasve funkcionalno zdanje, koje pored poslovnih prostorija i osam perona, posjeduje restoran i samoposlugu, projektovao inž. arhitekture Milenko Kovačina“, te da je „ovo autubusno pristanište, po mišljenju mnogih stručnjaka, jedno od najljepših u našoj republici“.
Objekti javne upotrebe i značaja niču tih godina sa obje strane rijeke. Ista proslava ozvaničila je završetak gradnje modernog poslovnog kompleksa filijale Privredne banke, podignutog kao arhitektonski ukras glavnoj ulici, kod mosta koji su Trebinjci zvali Novim, a na prostoru gdje je sve drugo bilo staro, ruinirano i neugledno da bi od njega „obično okretali pogled na drugu stranu“, koji je po nekadašnjoj tkaonici nosio ime „Ćilimara“. A na onom mlađem mostu, koji su svi, opet, zvali „Starim“, nešto ranije, u martu 1976. godine, biće otvorena prva univerzalna robna kuća u gradu - travničkog kombinata „Borac“, u ono vrijeme „giganta jugoslovenskih razmjera“. Projektovano kao za razglednica, ovo „lijepo, arhitektonski interesantno zdanje, podignuto na jednom od najljepših mjesta u gradu, na samoj obali Trebišnjice“, na preko 5.600 kvadrata i 15 prodajnih odjeljenja, nudiće Trebinjcima sve „od igle do - automobila“, proizvode „svih vodećih firmi iz naše zemlje, a u rafovima će se naći i roba iz uvoza“. Osim što je roba iz uvoza danas više pravilo nego ekskluzivitet, neke druge stvari ni tada nisu bile drugačije. „Koliko je željno očekivan ovakav objekat“- zabilježiće tada Glas – možda najbolje govori to što je „robna kuća samo u toku prvog dana svog poslovanja ostvarila promet od 30 miliona starih dinara“.
Na poličkoj strani rijeke krajem 1977. biće otvoren i novosagrađeni Centar za telekomunikacije trebinjske radne jedinice PTT-a (uz koji je najavljena skorija gradnja i nove pošte), sa višestuko uvećanim, maksimalnim kapacitetom od 15 hiljada telefonskih priključaka, kako i priliči gradu koji svoje potrebe u budućnosti dimenzionira smjelije i ambicioznije.
Najposle, krajem te decenije počeće urbanizacija i prostora nekadašnje željezničke ložione, niza skladišnih objekata koji su služili za snabdijevanje „ćirinih“ lokomotiva. Željeznička stanica još za vrijeme izgradnje hidrosistema preselila je na novu lokaciju, potom je i „ćiro“ penzionisan (za njim će ubrzo, kao nerentabilna, i ovdašnja željeznica u prošlost), pa će na napuštenom prostoru u aprilu 1979. početi gradnja 110 stanova modernog stambenog i poslovnog bloka, koje će barem u nazivu sačuvati spomen na decenije kada je i Trebinjem prolazila pruga i klopotao „ćiro“.
Buke i prašine gradilišta neće biti pošteđeni ni drugi dijelovi grada. Štaviše, tamo će biti poprište građevinskog poduhvata koji je po značaju i razmjerama još tada nazivan generacijskim – na Dan oslobođenja, 4. oktobra 1975. godine ozvaničen je početak gradnje gradske kanalizacije - fekalne i oborinske odvodnje, koju će Trebinjci solidarno finansirati sredstavima mjesnog samodoprinosa.
Sve što se gradilo tih godina i decenija, skoro cijelo posljeratno Trebinje, stanove („oko 90 odsto novije stambene gradnje“) fabrike, javne i komunalne objekte podizalo je domaće građevinsko preduzeće „Neimarstvo“. I više od toga - njihovo „gradilište se proteglo daleko van opštinskih, pa i regionalnih granica“: trebinjski neimari gradili su stambene zgrade i u Bileći, Gacku, turističke i privrede objekte u Dubrovniku, Budvi, Orebiću, na Korčuli i Tjentištu... Pisaće Glas te 1975. godine o uspješnom kolektivu koji broji 500 radnika, posjeduje najsavremeniji mašinski park i vlastitu industruju građevinskog materijala, nudi kompletnu uslugu – od projektnog biroa do finalih radova, koje je akumuliralo i solidnu materijalnu bazu da gradnju ako treba i kreditiraju. Uz to, da imaju i ambiciozan petogodišnji plan - do kraja decenije, kažu, udvostručiće i prihode i broj radnika. Priču će začiniti jedno radničko sjećanje na 1948. godinu i početke (tada „Sreskog građevinskog preduzeća“). „Imali smo jedan trofejni kamion i to je bila sva naša mehanizacija. Ostalo – lopate, krampe, donosili smo od svojih kuća. Prvi radovi bili su na putu Lastva-Nudo, zatim na proširenju puta Lastva-Nikšić i Trebinje-Ivanica, izgradnji dječijeg odmarališta u Cavtatu i nekoliko manjih objekata. Sljedeće godine nabavljena je prva mješalica za beton, kasnije još dvije...“ (GT, mart 1975.) Tih sedamdesetih godina zaista nije bilo teško vjerovati da će do kraja milenujuma Trebinje biti grad sa 50 hiljada stanovnika...
NOVI PROZORI U SVIJET
„Tačno u 13 časova i jedan minut, glas Nikole Kalopera, novinara Radio-Sarajeva pošao je u etar i naznačio ono što su Trebinjci godinama očekivali: Ovdje Radio-Trebinje. (...) Trebinjska svakodnevnica je obogaćena za jedno savremeno sredstvo informisanja, čiji su mogućnosti i značaj i velike i nesagledive. Dnevna vijest o najznačajnijim i najaktuelnijim zbivanjima u našoj komuni, postaće pristupačna svakom domu, svakom radnom čovjeku i građaninu...“
Ovako će Glas na naslovnici decembarskog broja iz 1975. godine zabilježiti početak emitovanja programa Radio Trebinja, sa kojim će od tog 29. novembra 1975. godine, pa sve naredne decenija do danas, biti na istom zadatku javnog medijskog servisa i pod istim krovom tada formiranog - Informativnog centra Trebinje. Naš radio, koji će za dvije godine obilježiti pola vijeka rada, bio je tada drugi u Hercegovini, a „37. po redu u velikoj porodici bosanskohercegovačkih radio-stanica“.
Sa posebnim nestrpljenjem tih godina Trebinjci su čekali još jedan prozor u svijet. Glas će u više navrata pisati o izgradnji relejne stanice na Leotaru, koja će stvoriti tehničke uslove da i naši sugrađani na malim ekranima konačno mogu da prate - drugi televizijski program. Uz to, i kvalitetniju pokrivenost prvim programom, veće kapacitete veza PTT saobraćaja, „Hidroelektrana“, još nekih korisnika...
Pred graditeljima su bili veliki izazovi. Na vrh Leotara, njegov uski plato, trebalo je postaviti 56 metara visoki antenski stub, na najvišu tačku iznad grada dopremiti njegove 40 tona teške konstrukcione elemente. Još desetine tona građe, betonske smjese i vode kako bi se uz stub izgradila i jednospratnica za smještaj uređaja relejne stanice. Najsloženiji poduhvat bio je razvlačenje strujnog dalekovoda do vrha Leotara, o čemu je zanimljivo svjedočanstvo u slici i riječi sačuvao naš list. Hiljadu vrijednih akcijaških ruku trebalo je posložiti i upraviti samo ka jednom cilju – vrhu Leotara. Prizor je morao biti nesvakidašnje upečatljiv.
„U samu zoru, 5. septembra, na 'zbornom mjestu' u Hrupjelima, okupilo se oko 500 radnih ljudi, građana i omladine Trebinja, da svojim rukama nesebično pomognu akciju. (...) Uz litice nepristupačnog Leotara, čija je strmina iznosila i do 45 stepeni, trebalo je izvući kabl dug 4 kilometra a svaki metar ovog ogromnog užeta bio je težak oko 9,5 kilograma. Poput nepreglednog lanca uz litice Leotara formirala se kolona. Pažljivo korak po korak osvajana je stopa za stopom negostoljubive planine, uz kamenje koje je poslije obilne kiše klizilo ispod nogu...“ (GT, septembar 1976.)
Višemjesečni napori opštine i radnih organizacija Trebinja uspješno su okončani 17. juna 1977. – kad je relejna stanica puštena u rad, a na malim ekranima u Trebinju konačno se pojavio i drugi program.
