„Zbog čega se grad oblači (ne uvijek) u pozajmljene haljine uvoznih i imitacionih oblika, kada ima pune ormare svoje robe?
Zbog čega pojedina graditeljska 'uljepšavanja' nemaju nikakve veze sa izvornim razvitkom grada i to sa sredstvima koja stvarno izražavaju osobine jedne druge i strane kulture?
Zbog čega je dolazilo do pojačanog odvajanja čovjeka mjesne zajednice od izvornog prirodnog ambijenta i kulturno-proizvodnog okvira, koji nam je ostavio autohtoni Trebinjac u amanet?
Zašto i koliko industrijalizacijom izgradnje gubi Trebinje svoju humanu i estetsku komponentu?
Kakvi su mogući asanacioni zahvati i novi trendovi?“ (Glas Trebinja, oktobar 1982.)
Staro i novo Trebinje
Ovako kritički zaoštrena pitanja, koja već na prvu bude znatiželju i današnjeg čitaoca - stoje na početku autorskog priloga poznatog trebinjskog arhitekte Vuka Roganovića za Glasovu rubriku „Tribina“, koja se tog oktobarskog broja 1982. godine bavila temom kulturnog nasljeđa.
Uz kratku retrospektivu razvoja trebinjske arhitekture, autora teksta (štampanog pod naslovom „Odvajanje od izvornog ambijenta“) ponajviše interesuje aspekt njene vizuelno-estetske izražajnosti, usklađenosti novog sa graditeljskim nasljeđem i lokalnim koloritom, posebno gradnje iz vremena najintenzivnije urbanizacije – u decenijama nakon Drugog svjetskog rata. A u prvom redu okolnosti i razlozi zbog kojih je taj aspekt gradnje, poput posljednje rupe na neimarskoj svirali, u tim decenijama uglavnom izostajao.
Nekome će se problem učiniti jednako aktuelnim i danas, kada kao da svjedočimo reprizi tih godina kad se gradilo masovno i na sve strane. Drugi, opet, da će tu prije biti riječ o nečem starijem i svevremenijem, što postoji i trajaće koliko i ljudska potreba da smisleno gradi: o uvijek aktuelnom nesporazumu između onih koji znaju struku, vide šire i dalje - i drugih koji imaju sopstvenički interes, potrebu i novac i koji od tih dalekih i širokih vidika nemaju nikakve računice. Vječitoj tenziji na kojoj su nicali i razvijali se gradovi, a u kojoj su prečesto prvi posustajali i odustajali upravo oni koji „grade“ olovkom u ruci. Valjda, stoga što je za građevinu, i onu najskromniju, potrebno i ponešto više od olovke...
Kakogod, razmišljanja Vuka Roganovića o arhitekturi grada, kojima se, kako rekosmo, ne može odreći da diraju u neke naše savremene i svevremene dileme, nakon četiri decenije dajemo na uvid i sud današnjem čitaocu...
ISTORIJA U TKIVU GRADA
„Trebinje je u dugoj istoriji svoga postojanja prošlo kroz velike prelomne trenutke, koji su se, na različite načine, odrazili u njegovom tkivu, kao i na način njegova širenja. Još u rimskoj Travuniji, Trebinje grad na rijeci, u bogatoj i plodnoj dolini, ima i veliki vojnički značaj, čiji će pečat nositi sve do savremene istorije.
Glavno značenje Trebinje dobija (a to su objekti koji su uokvireni bedemima Starog grada – Kastela) nakon povlačenja Turaka iz Herceg Novog 1699. godine. Istaknut položaj grada daje eminentnu stratešku važnost, pogotovu zbog ambicija Mlečana u ovim krajevima.
Nekako simultano na krševitim padinama, sjeverno, nastalo je naselje Krš, pitoreskni ritmički i logički nered kuća, posebnih ambijentalnih vrijednosti.
Austrougarski period je koncentično zaokružio istorijsko jezgro grada na desnoj obali rijeke, rijetko rafiniranim urbanističkim potezima. Napravljeno je, koncem prošlog i početkom ovog vijeka, više objekata u mediteranskom stilu, sa nešto uticaja koji su došli sa 'K und K' garnizonom. Pijaca i bašta 'Platani' predstavljaju neponovljiv i jedinstven urbani prostor.
Glas Trebinja, april 1977.
Najatraktivniji 'imidž' Trebinja iz tog perioda, a i danas je Titova ulica, mali 'Stradun', ulica posebnih scenskih vrijednosti, zbog konkave čiji se jedan prospekt zaključuje na obali rijeke, a drugi se zaustavlja u grupaciji pinija, što širokim krošnjama prelaze ulicu. Poseban vizuelni doživljaj predstavljaju ostaci fortifikacijskih objekata na gradskim čukama i okolnim brdima, kao, sad već dragi, orjentiri u prospektu grada.
Gradnja između dva rata je praktično zanemarljiva.
Poslije rata, pedesetih godina nastalo je naselje Bregovi po regulacionom planu prof. Juraja Najdharta, naselje koje je dograđivano i do naših dana, a koje nije iskoristilo optimalno idealne terenske i prostorne uslove stare begovine, na rijeci i u blizini istorijskog ansambla Begove kuće.
Šezdesetih godina nastalo je veliko stambeno naselje u Policama, kao gradilišno naselje građevinske operative Hidroelektrana na Trebišnjici (ul. Moše Pijade i Omladinska), čiji način gradnje, bonitet i arhitektonski izraz nisu bili u srodstvu sa susjednim nasljeđem.
Popis stanovništva iz 1981.
U isto vrijeme došlo je do 'populacione eksplozije', velike migracije stanovništva iz potopljenih akumulacionih bazena, a nekako istovremeno i opšte intenzifikacije individualne gradnje. Od 1959. do 1965. godine izgrađena su uglavnom naselja Abazovina, Hrupjela, Zećeva mahala, prema urbanističkim planovima Republičkog zavoda za urbanizam. Od 1960. do 1970. društvena gradnja je usporena radi političkih i ekonomskih restrikcija a vršila se stihijski u vidu 'izdavanja' lokacija a ne planiranja prostora. Od 1970. do 1980. dolazi do 'investicijske ekspanzije', koja se ne može smatrati normalnom jer je prerasla ekonomske, tehničke, stručne, organizacijske i ostale snage. U ovom periodu urađeno je više nego u svim periodima ranije.
EKONOMIČKE „KOCKE“ I PRINCIP NEZAMJERANJA
Zbog brze urbanizacije, mobilnosti, bezbrojnih kreativnih učesnika često anonimnih (tipski projekti), promjena organizacionih formi, prestrukturiranje društva i sl. - treba objektivno priznati da je jedna opšta likovna kontrola jedinstvenosti ili usklađenosti izraza bila nemoguća, čak pod idelnim sadejstvom (...) meritornih struktura koje mogu da odlučno utiču na tok ovih problema. Objektivni problem je što je Trebinje uglavnom razvijalo kapitalnu, bazičnu gradnju - stambene zgrade i naselja bez pratećih objekata koji daju odlučujuće funkcionalne, estetske i izražajne poente. U svim naseljima nedostaju (a oni će vremenom doći) ključni sadržaji koji treba da donesu adekvatniju valorizaciju i vizuelno-likovne efekte.
Ekonomski razlozi uglavnom diktiraju izgradnju kocaka – uspravnih i položenih kvadera, napolitanki koji su svuda u svijetu nalik jedni na druge kao jaje jajetu.
Novo Trebinje
Mogućnost individualnog kreiranja sa tih pet ploha minimalna je pa čak i uz pomoć polihromije često uzaludnog farbanja sa pet četaka.
Zgrade se bacaju na tržište i tretiraju kao ostala potrošačka roba, često ne vodeći računa o trajnim kvalitetima, samo s tom razlikom što druga potrošačka roba ne traje dugo a može se i odbaciti ako ne vrijedi i kupiti druga, dok zgrade imaju vijek trajanja duži od ljudskog, a gradovi duži od niza generacija, pa i od samih društava.
Imperativ štednje dovodio je do potpune birokratizacije osnovne ideje i vulgarizovanja svih estetskih normi kompozicije (obavezna gradnja na 4 sprata, restrikcija na vitalnim oblikovnim dijelovima, podrumski stanovi, loša oprema fasada, nepotpuna lokalna uređenja i sl.).
Glas Trebinja, april 1980.
Glas Trebinja, decembar 1981.
Urbanisti, u dugi niz godina kadrovski i brojno nejaki, često su bili na marginama događaja, a po pravilu su se odricali prava da utiču na oblikovanje objekata. Ophrvani zahtjevima prenaglašene potrebe za gradnjom, na vjetrometini nesretnog posla planiranja na 25 godina, a nije se znalo šta sutra raditi, učaurili su se u činovničku ljušturu građevinske regulative, saglašavajući se sa većinom projekata koji je ispunio tehničke uslove.
Blagonaklono su se odobravala uspjela, a podsmješljivo neuspjela ostvarenja i u tome leži sva razlika. Princip nezamjeranja – najliberalnija osobina intelektualca stručnjaka. I tako često kroz odbranu odnosa i pokazatelja su više puta prolazili projekti koji su zadovoljili sve uslove sem jednog: dobre arhitekture za trebinjske prostore.
INVESTITOR, UPRKOS SVEMU
Između mnogih koji su čisto tehničke prirode, ističe se jedan uslov, stvoren investitorom. Kao po pravilu investitor se ponovo rađa sa svakim novim objektom, ponovo stručno nepismen i ponovo u svoj važnosti ličnosti koja posjeduje sredstva. Sve ono sitnosopstvenično i ćiftinsko, inače skriveno i potisnuto, on ispoljava nad projektantom, iživljavajući svoje 'ja' kroz objekte koje gradi. Neumjesni zahtjevi, izmjene, prerade, dopune i aneksi, sve to utiče na konačan izgled objekta pri čemu su likovno-estetske vrijednosti zadnja misao.
Često investitor, u saglasnosti sa izvođačem, a bez znanja autora i 'mjerodavnih', izvodi izmjene. A zatim dolazi novi projekat, novi investitor koji prije nije uspio da se iživi. Veliki priliv stanovništva iz gravitacionih područja, normalan proces deagrarizacije tih područja, učinio je da su u toj klimi mogli i neki principi kulturnih vrednovanja privremeno povenuti kao cvijeće na mrazu. To se naročito osjetilo na neprihvatanju autohtonih principa gradnje, što je rezultiralo sa stilskom hetorogenošću u individualnoj gradnji.
Glas Trebinja, april 1981.
Razne, često i nepromišljene reorganizacije službi su uvijek doprinosile diskontinuitetu planiranja i djelovanja, a to su najopasniji trenuci kad dolazi do 'stilskih' autonomija i zaokreta.
NOVI TRENDOVI
Uviđajući stilske greške bliže prošlosti kroz obiman rad na urbanističkom planu 'Trebinje 2000' prišlo se traženju novih puteva valorizacije prostora grada. Zona Starog grada, austrougarskog perioda i dijela Krša, nazvane istorijsko jezgro grada, novim planom su zaštićene kao trajne vrijednosti identiteta grada i u tim prostorima su dozvoljene samo asanaciono-revitalizacioni zahvati od objekta do objekta, čuvajući stilski i prostorni sklop.
Glas Trebinja, novembar 1979.
Glas Trebinja, februar 1981.
Na području Ložiona - Geljev most organizovan je pozivni jugoslovenski konkurs za izradu regulacionog idejnog plana.
Prvonagrađeni autor ing. Lojanica 'upućuje svoje interesovanje osnivanju čvrsto sabijenih arhitektonskih struktura koje se izrazom naslanjaju na tradiciju građenja Kastela. Lomovima krovnih ploha i rastvaranjem pročelja, te izmicanjem arhitektonskih masa postiže mikroprostore visoke vrijednosti, slikovitosti i intime'.
Slični trendovi osjećaju se i u novim naseljima...“
Glas Trebinja, septembar 1981.
