„Davno, pričaju, bijaše to trideset i neke godine, grad uzbudiše reflektori, kamere, šarena povorka. 'Baron Ciganin' na konju prođe Trebinjem. Bi to prvo filmsko krštenje grada. No osta zagonetka šta od njegove tradicionalnosti ovaj film pretvori u svoje dvije dimenzije.
Ponovni susret sa 'živom slikom' doživi grad 1954. Veliko žuto južno sunce i oznaka na karti malog grada dovedoše režisera Kosanovića i njegovu ekipu. Snimani su neki kadrovi filma 'Kuća na obali'. Građani bijahu više zainteresovani nego uzbuđeni. Zainteresovani za gradov igrani filmski život. Film, nažalost, razočara i poklonike sedme umjetnosti i građane ovog grada. Prve totalnim raskorakom sa umjetnosti, druge silnim nastojanjima da kasabom grad udave. Stanica, snimljena na nekoj željezničkoj vjetrometini, predstavljena je kao trebinjska. Sve je to trebalo zaboraviti i sve je zaboravljeno.
U međuvremenu celuloidna traka je u vidu dokumenata zabilježila tu i tamo poneki događaj u Trebinju a razglednice su uvijek ostale dosljedne sebi – poštujući svoje prototipove.
1959. godine u grad dođe simpatična ekipa Františeka Čapa. Palo je nekoliko klapa filma 'Vrata ostaju otvorena'. Grad je tu ostao anoniman a Trebišnjica je svoju ljepotu raskošno pozajmila. I tako dođosmo do dana današnjeg. Grad danas kratko igra sebe u Skriginovom filmu 'Velika turneja'. Veseo grad je veseo okvir za veselu priču 'Velike turneje'. Kako je Skrigin vidio Trebišnjicu i njene visoke tople, ostaje da sačekamo svršetak filma. Grad je, kažu tvorci ovog filma, vrlo simpatičan. Ulogu provincijalca ne zna na pamet, sunce mu je veliko i južno, Trebišnjica upravo filmska.
I grad će, ubijeđeni smo, još dugo igrati lijepog statistu u filmovima ostajući van doživljaja njegovih tvoraca, a razglednice će, sa više tehničke sreće, ponavljati ponovljeno. (...) Kad ljeto grad ovaj plavim nebom zaogrne i sunce od rijeke ogledalo mu učini, putniče, svrati, jer šarm njegov i ljepotu njegovu objektiv još ne otkri!“ (Dževad Fazlinović, Glas Trebinja, septembar 1961.)
Ovo poetski nadahnuto ogledanje jednog zaljubljenika u film (a još više u svoj grad) bio bi zanimljiv prilog za neku sentimentalnu povijest Trebinja na filmskom platnu. Nije ovaj tekst hronološki zbir onoga što je ovdje pokretnom slikom ovjekovječeno, koliko je suma razočarenja zbog svega što sve ovo vrijeme uporno izmicalo filmskom objektivu. Trebinje na filmu nije progatonista koji svjedoči o sebi, svojim ljepotama i autentičnostima – koliko slučajni i anonimni statista, pokatkad ljepuškast ali i tad nedoživljen, pa opet neubjedljiv baš kao i ostvarenja u koje bi zalutao pokoji njegov kadar...
CIJELO TREBINJE JE STATIRALO...
Trebinje je, istina, dugo živjelo u uspomenama na svoju prvu i pravu filmsku slavu – ovdje snimanu „Ufinu“ ekranizaciju Štrausove operete „Baron Ciganin“ (Der Zigeunerbaron). Zavodljivi sjaj jedne moćne produkcije, njemačkog pandana Holivudu između dva svjetska rata, morao je te 1935. godine očarati žitelje male hercegovačke varoši. I štampa tog vremena o tome je ostavila zanimljiva svjedočanstva.
„Filmski glumac, star 'Ufe' Adolf Volbrik još se pamti u Trebinju. (...) I danas učenice i cure iz Trebinja pomišljaju na 'Ufu', na Holivud – na film uopšte, i pitaju se hoće li se četiri meseca snimanja ponoviti. Četiri meseca kada je celo Trebinje statiralo. Četiri meseca kada su Trebinjci dobre pare zaradili i brdo Leotar kroz film proslavili. To je glavni uzrok što Trebinjci drže do holivudske slave svoga grada i veruju, da van njega nema prosperiteta jugoslovenskom filmu i da je Trebinje časno izvojevalo naziv pionir jugo-filma“. (Vreme, 1937.)
Preturanje po sveznajućoj internet riznici informacija može se dokučiti ponešto i o pomenutim posljeratnim ostvarenjima. Za jugoslovensko-austrijsko-zapadnonjemački film „Kuća na obali“ (1954.) vezuje se tek nekoliko uglavnom opskurnih i kontroverznih činjenica. I jedna koja uglavnom izmiče istoričarima filma. Istina, bila je to prva značajnija koproducija naše sa nekom inostranom kinematografijom, ali se film u Jugoslaviji nije proslavio. Zbog naglašene erotizacije u ljubavnim scenama jedva je izbjegao sudbinu „bunkera“. Sve doskora se vjerovalo i da je „izgubljen“, da spada u red onih ostvarenja za koje se pouzdano zna da su snimljena, ali se celuloidnoj traci u međuvremenu zaturio svaki trag. Ta jedna gotovo nepoznata činjenica je da među autorima scenarija stoji i ime Meše Selimovića, koje će tek kasnije krupnim slovima biti upisano među naše književne besmrtnike. I socijalna drama „Vrata ostaju otvorena“ (1959.) istoriji filma postala je zanimljiva po natrunama subverzivnog, aluzijama na tada nedozvoljene forme seksualnosti, a u prvom redu i najširoj publici – po tome što se u filmu Františeka Čapa prvi put na velikom ekranu, tada kao sedamnaestogodišnjakinja, pojavljuje Milena Dravić, koja će se u narednih godinama i decenijama ovjenčati slavom najveće dive jugoslovenske kinematografije. Da na počecima jedne veličanstvene umjetničke karijere stoje i klape pale u Trebinje – i ovdašnjoj javnosti zasigurno bi ostalo nepoznato da na tu činjenicu nije podsjetio Festival mediteranskog i evropskog filma, koji je u svojoj drugoj sezoni, 2014. godine, u Trebinju ugostio Milenu Dravić i nagradio je „Zlatnim platanom“.
Prilog o Trebinju na filmskom platnu u septembarskom broju Glasa iz 1961. godine, kako se moglo i razumjeti, nije bio bez povoda. U našem gradu je tih dana na snimanju boravila ekipa filma „Velika turneja“, o čemu u istom broju našeg lista nalazimo nekoliko bilješki.
„Između Novog i Starog mosta i u Abazovini snimljeno je više kadrova ovog filma u kome se govori o dvije grupe glumaca 'tezgaroša' koji iz Sarajeva polaze, naravno put Jadranskog mora. U borbi za 'tržište' dolazi do niza komičnih situacija, što sve ima svoju kulminaciju na priredbi u Dubrovniku, gdje se putešestvije ovih dvaju 'tezgaroških' grupa i završava. Glumačku ekipu sačinjavaju Ljubiša Jovanović (veliki pozorišni i poznati filmski glumac), Pavle Vujisić, Antun Nalis, Milan Vujnović, Olivera Marković, Branka Veselinović, Sonja Hlebš i drugi.“ (GT, septembar 1961.)
U narednim godinama, gotovo prekonoći, Trebinje će oživjeti uspomene na dane predratne filmske slave. Naš kraj će početi da pohode velike filmske ekipe, snimajući nešto do tad neviđeno i grandiozno. Pejsaži oko Trebinja postaće zavodljive kulise Divljeg zapada, poprišta spektakularnih avantura i okršaja popularnih junaka vestern litarature. Procvat korpodukcija domaće kinematografije sa inostranom filmskom industrijom širio je zarazu filmske groznice velikim dijelom Jugoslavije. „Otkrili su obećanu zemlju filma: pejzaže koji mogu uspešno da zamene preskupi Kolorado, udobne hotele, konjicu i gotovo besplatne statiste, (...) dramske prvake koji pristaju da preuzmu za malo sitniša epizodne uloge indijanskih poglavica, ruskih mužika ili medveda“. Zapisaće ovo u svojim literarnim uspomenama, osjenčenim oporim resentimanom, Momo Kapor - u čijem će doživljaju pohodi stranih sineasta na Jugoslaviju tih godina biti nalik na najezdu skakavaca koji su konačno ovdje našli zemlju da je još nisu obrstili...
Kakogod, Trebinje će tih godina živjeti svoju vestern bajku.
IZMEĐU „ZLATNIH BRDA“ I „VELIKE TVRĐAVE“
Prvi zapise na ovu temu u Glasu Trebinja nalazimo u novembarskom broju iz 1963. godine. Naš list piše o velikom interesovanju koji vlada za veliki koprodukcijski projekat jugoslovenske „Avale“ i njemačke kinematografske kuće „CCC Film Berlin“, a za koji su „eksterijeri a i mnogi enterijeri ovih dana snimani na terenima Trebinja“ i to „u novopodignutim filmskim gradovima u Popovom polju i Zupcima“.
„Ovo je prvi film u Jugoslaviji koji se snima u istman koloru na traci od sedamdeset milimetara a isto i prvi vestern u čijem snimanju je u svakom pogledu ravnopravni partner naša renomirana filmska kuća. Za sada, a vjerovatno i konačni naziv filma je 'Najveća avantura Old Šeterhanda', po poznatom romanu 'Vinetu' od Karla Maja“. (GT, novembar 1963.)
Još saznajemo da su pored Trebinja neki kadrovi filma snimani i na slapovima Krke kod Šibenika, a neke scene treba da budu tek snimljene u Ulcinju, da je režiser filma Argentinac talijanskog porijekla Hugo Frigoneze, te da naslovnu ulogu „interpretira odlični Leks Barker, poznati 'Tarzan' u mnogim filmovima, koji u ulozi Old Šeterhanda postaje isto tako popularan i poznat filmskoj publici u seriji filmova rađenih po romanim Karla Maja“. Dalje, da će se mlada Izraelka Dalija Levi pojaviti u glavnoj ženskoj ulozi meleskinje Palome, a Francuz Pjer Bris u ulozi apaškog poglavice Vinetua, da beogradski glumac Nikola Popović igra starog šerifa, te da će se na špici pojaviti još neka naša imena - Vojkana Pavlovića, Biserke Vuković, Zorice Gajdaš...
Takođe čitamo i da se za trebinjske vestern gradove, sagrađene za potrebe ovog filma - Fort Grand u Popovom polju i Golden Hills na Zupcima, već sada raspitaju mnogi interesanti iz inostranstva kako bi u ovim objektima snimali filmove sličnog žanra.
„Kostimirani: glumci, epizodisti, statisti, kaskaderi sa svojim konjima (četiri stotine konja), kafana-kartašnica, brijačnica i uopšte cijeli ambijent vraća nas dvjesta godina unazad u daleku divljinu starih još ne ispitanih predjela Amerike sa svim njenim osobenostima surovim, mrkima a hrabrim licima, u gudure gdje na svakom koraku vreba opasnost“. (GT, novembar 1963.)
JOVANČIN PUT OKO SVIJETA VODIO PREKO ZUBACA
Samo pola godine kasnije, Glas piše o novim filmskim klapama na Zupcima. Kulise gradića sa Divljeg zapada okupirala je filmska ekipa Soje Jovanović za snimanje komedije „Put oko sveta“, po istoimenom djelu Branislava Nušića, sa Miodragom Čkaljom Petrovićem u glavnoj ulozi. Dok je filmski putnik oko svijeta Jovanča Micić iz Jagodine za uspomenu čitaocima Glasa poklonio svojeručno potisanu fotografiju, glumac Rade Marković i reditelj Soja Jovanović podijelili su i ponešto od utisaka sa snimanja.
„Od osam sekvenci najduža je ova snimljena u Trebinju. Onaj 'Golden Hills' je stvarno jedinstven grad. Potpuno smo se bili saživjeli sa ambijentom a sa svakom završenom etapom kao da nam je nešto drago odlazilo u nepovrat...“, kazala je Glasovom novinaru prva rediteljka našeg filma i pozorišta (GT, jun 1964.)
„Kaubojsko naselje sa Divljeg zapada“ nije i jedini razlog zbog čega bi se ovdje moglo snimati, jer je „južna Hercegovina tako bogata raznolikim pejsažima“, koji su u proljeće naročito lijepi – poručiće Rade Marković, podsjetivši da je ovo uzastopce već treći film koji snima u ovim krajevima. Bolji poznavaoci istorije filma u Hercegovini znaće da samo godinu ranije Marković igrao glavnu ulogu u filmu „Radopolje“ Stoleta Jankovića, koji je sniman u Ljubinju. Hercegovačka varošica kao scenografija i njeni tadašnji žitelji kao statisti prvi put su ovjekovječeni na velikom filmskom platnu, a „njihov“ film nagrađen je u Puli Srebrenom arenom.
SA OBJE STRANE GVOZDENE ZAVJESE
Zbog nepotpune arhive iz ovog perioda Glasa Trebinja teško bi bilo rekonstruisati pouzdanu i održivu hronologiju zbivanja na trebinjskim filmskim kulisama 60-tih godina.
Da je, recimo, u toj 1964. bilo još snimanja saznaćemo tek naredne godine i sasvim slučajno - u rubrici koja je donosila duhovite i zajedljive komentare o trebinjskoj svakodnevnici. Ovoga puta na meti je bila tvrdnja da „sa starinama nema labavo“ i da se one u Trebinju čuvaju kao spomenici kulture i nepovrediva opštenarodna imovina. „Prošle godine italijanski režiser Curlini snimao u Starom gradu film 'Soldatuše' i išarao ratnim parolama, kao za inat, zidove najstarijih objekata. Čovjek završio snimanje i otišao a nama ostavio parole i to napisane masnom bojom – na starinama. Kao da je znao da kod nas – ima labavo“.
Pomenuta ratna drama („Le soldatesse“) - o grupi prostitutki koje putuju kroz planine kako bi služile u bordelima za italijanske vojnike u Albaniji – još jednom će spojiti Trebinje i Milenu Dravić, koja se našla u glumačkoj ekipi ove međunarodne koprodukcije.
Nije nam poznato da li su bolje istraživačke sreće bili njemački zaljubljenici u nacionalni vestern, koji su, ima od tada pet godina, stizali i do Trebinja u potrazi za izgubljenim filmskim svijetom junaka Karla Maja. Bili su i našoj redakciji i u muzeju, obilazili lokacije snimanja, tragali za živim svjedočanstvima, nudili novac za otkup starih fotografija ili preživjelih rekvizita sa snimanja. Na području Trebinja, prema njihovim saznanjima, od 1963. pa do 1968. godine snimana su četiri filma o Vinetuu, ali i scene iz mnogi drugih filmova – zapadnonjemačke a kasnije i kinematografije Istočne Njemačke, bar polovine njih koji su nastajali u ovo vrijeme.
Na trebinjskim filmskim kulisama zasigurno je tih godina bilo živo. Zubačkim poljem, kako nalazimo u jednoj crtici u Glasu, gore-dolje neprestano jure kamioni, a ako ne idu u Prokos i Pržine po pijesak – onda prevoze filmske radnike. U januarskom broju iz 1965. čitamo da se među „brojnim filmskim ekipama koje su u toku protekle sezone snimale u našem gradu“ našla i ona „poznatog zapadnonjemačkog filmskog režisera Roberta Siodmaka, koja je u Trebinju radila na realizaciji jednog dijela scenarija 'Blago Asteka', rađenog po istoimenom romanu Karla Maja“. O filmu nema više nijedan detalj, a o snimanju u Trebinju tek toliko da će njemački reditelj, kako kaže, iz grada ponijeti najljepše impresije, te da mu se posebno sviđa naša „Gradska kafana“. Novinara je u prvom redu interesovalo da od poznatog gosta iz svijeta filma sazna više o ikonama sedme umjetnosti Avi Gardner i Bertu Lankasteru, koji su kod njega debitovali na filmu, od čega je ostala anegdota - kako je Ava, tada samo stidljiva i siromašna djevojčica, nakon uspjele probe odmah tražila akontaciju da kupi pristojne cipele: na snimanje je došla u papučama.
Zabilježićemo ovdje još jedan, nešto drugačiji novinarski susret sa inostranim filmadžijama – onaj o kojem je ostao zapis u junskom broju našeg lista te iste 1965. godine, a desio se u hotelu „Leotar“ sa članovima ekipe „DEFA-filma“ iz Njemačke Demokratske Republike. Uz tehničku podršku „Bosna-filma“ kinematografska kuća iz Istočne Njemačke u Trebinju je snimala eksterijere za vestern ostvarenje „Sinovi velike medvjedice“.
„Što se tiče Trebinja, tvrdim da je to jedna od najljepših filmskih pozornica. To je pravi filmski atelje gdje se mogu snimati filmovi širokog kruga žanrova. Posebno hoću da kažem da smo impresionirani prisnošću vaših ljudi. Čini nam se da nam je ovdje svako spreman pomoći“, bilježi Glas riječi direktora filma Hajnca Freliha.
Naš novinar tada nije mogao znati da će film „Sinovi velike medvjedice“ – u istoriji filma upamćen kao prvi istočnonjemački vestern - samo u bioskopima te zemlje pogledati desetak miliona ljudi. Niti da će ovim filmom biti rođena najveća zvijezda vestern filmova „made in DDR“, najpoznatiji tamošnji „filmski Indijanac“ svih vremena, rođeni Leskovčanin - Gojko Mitić.
Vinetu i Karl Maj su isuviše zapadnjačke priče da bi bile prikladan obrazac za ideološki tonirani „crveni vestern“, koji tada sa druge strane Gvozdene zavjese - zbog izuzetne popularnosti ovog žanra među mladima - nastaje kao iznuđeni propagandni odgovor. Za razliku od zapadnjačkih produkcija – vestern sa istoka (ili „istern“) akcentuje i idealizuje pravednu borbu ugnjetavanog indijanskog naroda protiv „bledolikog“ zavojevača, koji je ovdje simbol imperijalizma i kolonijalizma Zapada. U toj borbi domoroce, poput kakvih potonjih revolucionara i boraca za slobodu, predvode hrabre, pravične i prosvijećene poglavice. One će proslaviti Gojka Mitića.
U sredini i među ljudima sa kojima barem po tekovinama revolucije dijele istu stranu tada podijeljenog svijeta – odnos između novinara i gosta podrazumijevao je više međusobne naklonosti i razumijevanja. Bez obzira što su Trebinjci vjerovatno tada znali samo za filmske junake „pravog“ vesterna. Na jedinoj fotografiji koja prati tekst u Glasu Trebinja predstavnici „DEFA-filma“ stoje dostojanstveno sa vijencem, ukrašenim petokrakom i lentama sa imenom njihove kuće...
„...Iako stranci u vašoj lijepoj zemlji, osjećali smo se obaveznim odati zahvalnost herojskim sinovima trebinjskog kraja za žrtve koje su prinijeli na oltar domovine“, poručio je drug Frelih nakon konstatacije novinara da „naša redakcija smatra polaganje vijenca na Spomenik palim borcima za Dan Pobjede, od strane njihove ekipe, događajem, odnosno gestom, koji može poslužiti za primjer dostojan pažnje i zahvalnosti...“
